مهناز ايلخاني

عضو هيئت علمي دانشگاه شهيد بهشتي

 و سرپرستار بخش انكولوژي بيمارستان شهدا

بيماران تحت درمان راديوتراپي سر و گردن

بيماراني كه تحت درمان راديوتراپي ناحيه سر و گردن مي‌باشد بايد روزانه دهان خودشان را كنترل كنند.

بهداشت دهان

اگر بهداشت دهان در زمان درمان و يا بعد از اتمام آن رعايت نشود مشكلات زيادي ايجاد مي‌شود. مراقبت از دهان و گلو به پيشگيري از عفونت، خشكي، و زخم دهان و گلو كمك مي‌كند.

بعد از صرف هر وعده غذايي بايد موارد زير را رعايت نمائيد:

دنداهايتان را به مدت 5 دقيقه با مسواك خيلي نرم بشوئيد (مسواك بچه ترجيح داده مي‌شود). از خميردندان با فلورايد بالا استفاده كنيد. مسواك بايد كوچك و نرم با موهاي نايلوني مثل Oral-B يا Sensitive باشد.

مسواك با زاويه 45 درجه در محل اتصال لثه به دندان قرار گرفته و با حركات كوچك و بصورت افقي استفاده كنيد. مسواك زدن بايد حداقل 5-3 دقيقه طول بكشد يكبار در روز همراه با مسواك زدن از نخ دندان بدون مو جهت پاك كردن پلاكهاي دهان استفاده كنيد اما توجه كنيد در مراحلي كه ميزان پلاكت شما پايين است و يا عفونتهاي شديد در دهان وجود دارد از اين وسيله استفاده نكنيد. در اين موارد از يك قطعه پارچه كتاني يا گاز كه به دور انگشت پيچيده شده است و يا گوش پاك كن استفاده كنيد.

جهت شستشوي دهان از محلول جوش شيرين يا آب يا نمك استفاده كنيد (نصف قاشق چاي خوري جوش شيرين يا نمك را در يك ليوان آب جوشيده سرد حل كنيد). اين محلول را در هان ريخته و آن را غرغره كرده و بيرون بريزيد. اگر دندان مصنوعي داريد قبل از دهانشويه آن را خارج كنيد.

مراقبت از دندانها:

قبل از شروع درمان لازم است به دندانپزشك مراجعه كرده تا دندانها و لثه‌ها به طور كامل معاينه شود و در صورت لزوم جهت پيشگيري از عفونت دهان دندانهاي خراب كشيده شود. راديوتراپي ممكن است اثرات نامناسبي بر روي دندانها داشته باشد بنابراين بايد به صورت منظم هر 3 ماه توسط دندانپزشك دندانها را كنترل كنيد.

در صورت داشتن دندان مصنوعي در مدت زمان درمان، فقط به هنگام غذا خوردن از آن استفاده كنيم و در ساعت ديگر دندان مصنوعي را در يك ليوان آب و جوش شيرين و يا محلول ضدعفوني مثل كلروهگزيدين قرار دهيد و قبل از گذاشتن در دهان بايد با آب شسته شود، روزانه بايد اين محلول استفاده شده و تعويض گردد.

 عوارض درمان:

تغييرات حس چشايي

بعضي از بيماران ممكن است در طي درمان حس چشايي خود را از دست بدهند كه بيشتر اوقات بعد از اتمام درمان برگشت‌پذير است. تغيير حس چشايي بيشتر به صورت احساس مزه تلخي در دهان مي‌باشد.

خيلي از عوامل برروي مزه غذاها تأثير مي‌گذارند از قبيل بو، رنگ، وضعيت رواني بيمار.

بنابراين اين عوامل در تحريك اشتها موثر هستند. استفاده از شكر، سس، سبزيجات معطر و ادويه به غذاها مفيد هستند.

غذاهاي سرد مثل تخم‌مرغ، ماهي، مرغ و پنير اكثرا به گوشت ترجيح داده مي‌شود. استفاده از سالادهاي شور يا شيرين همراه با غذا مي‌تواند برروي مزه غذاها موثر باشد.

خشكي دهان

تعدادي از بيماران ممكن است در طي درمان دچار خشكي دهان شوند كه بهتر است موارد زير را رعايت نمايند: نوشيدن مايعات به خصوص آب حدود 3 ليتر روزانه (8 تا 10 ليوان)، دهانشويه با محلول جوش شيرين، مكيدن آب نبات، آدامس بدون قند، سالاد شيرين يا نمكي براي افزايش مزه كمك كننده است. رعايت بهداشت در احساس تازگي دهان نيز مفيد است. براي خيلي از بيماران آب ميوه يا شربت سيب، چاي با يخ، نوشابه‌هاي گازدار مثل كوكا خوشايند است. غذاهاي خشك از آنجائيكه احتياج به مايع و بزاق بيشتر جهت جويدن دارند، بايد اجتناب شود. آب ميوه انبه قبل از غذا كمك كننده است. بعد از هر غذا دندانهاي خودتان را مسواك كنيد و لبها را با ويتامين آ (A) چرب نمائيد. استفاده از بخور هنگام خواب باعث آرامش بيماران  با خشكي دهان مي‌شود.

از دست دادن صدا:

بعضي از بيماران در طول درمان گلو به طور موقت ممكن است صدايشان رااز دست بدهند كه با اتمام دوره درمان بر طرف خواهد شد.

التهاب دهان:

رعايت بهداشت دهان و استفاده از تغذيه مناسب در پيشگيري از التهاب دهان ضروريست. وجود تكه‌هاي غذايي در دهان باعث رشد ميكروبها و آسيب بافت نرم دهان مي‌شود كه نهايتاً موجب زخم و فساد دندان مي‌گردد. لطفاً در صورت امكان وجود هر نوع سوزش يا زخمي را خيلي زود اطلاع دهيد تا با معاينه روزانه دهان و دندان از ايجاد مشكلات فوق پيشگيري شود.

درد دهان و گلو:

بعضي از بيماران ممكن است حدوداً در نيمه‌هاي درمان دچار درد دهان و يا گلو شوند كه در صورت بروز هر نوع زخم يا درد نيم ساعت قبل از غذا و يا موقع خوابيدن بهتر است با محلول ديفن هيدرامين دهان را شسشتو داده و غرغره كنيد و بيرون بريزيد. اگر اين درد دهان شما با مايعات ولرم بهبود پيدا مي‌كند مي‌توانيد از چاي ولرم استفاده كنيد و يا اگر با مواد خنك درد كمتر مي‌شود از تكه‌هاي يخ استفاده كنيد و در صورتيكه درد دهان شما خيلي شديد است مي‌توانيد به پزشك اطلاع دهيد كه براي شما نوعي محلول بي‌حس كننده تجويز نمايند. در اين گونه موارد استفاده از غذاهاي محرك مثل فلفل و انواع سس‌ها و ادويه جات ممنوع است و از مواد غذايي سفت و خشك مثل نان خشك و بيسكويت و چيپس به علت اينكه به بافت دهان شما آسيب مي‌زند نبايد استفاده شود و مركبات مثل پرتقال، ليمو، گريپ فورت، ليموترش، آناناس و همين‌طور گوجه فرنگي را به طور خالص استفاده نكنيد مي‌توانيد به جاي آنها از ميوه‌هايي كه حالت اسيدي كمتر داشته باشند مثل هلو گلابي و زردآلو استفاده كنيد. از نوشابه‌هاي گازدار مثل كوكاكولا استفاده نكنيد و سيگار نكشيد. از غذاهاي خيلي تند حاوي چيلي، كاري، فلفل قرمز زنجبيل و ... استفاده نكنيد.

همچنين غذاها يا نوشيدنيهاي خيلي داغ يا خيلي سرد را مورد استفاده قرار ندهيد.

بهتر است كه غذاها بيشتر بصورت مايعات و پوره جات باشد تا آسيب دهان را به حداقل برساند و گاهي نيز مي‌توانيد براي خشكي دهان از بخور استفاده كنيد جهت دهانشويه از آب ليمو استفاده نشود چون باعث تحريك و درد دهان مي‌شود. الكل نيز استفاده نكنيد.

رژيم غذايي براي التهاب و درد دهان و گلو:

تخم‌مرغ، مرغ، ماهي، ماكيان، نان نرم، حبوبات پخته، ماكاروني، ورميشل (بدون ادويه)، سبزيجات پخته، سيب پخته، موز رسيده، هلو، زردآلو، آلوزرد (كمپوت)، هلو، زردآلورسيده، هندوانه، خربزه.

آب ميوه: سيب، هلو، زردآلو، گلابي.

شير، ماست ساده، پنير كرم‌دار، پنير خامه‌دار.

كره مارگارين، روغن جامد، مايونز.

دسر: پودينگ، نان، ژله، بستني، شربت ساده، كيك ساده، بيسكويت، پاي‌كرم‌دار، كيك پنير.

سوپ: سوپ كرم‌دار، آب گوشت، سوپ صاف شده، سيب‌زميني، كلم.

قهوه و چاي در صورت تحمل، شكلات، شير، كافه گلاسه، كوكا.

نمك در حد ملايم، ژله و شكر متوسط، سبزيجات معطر كم، ريحان، پونه.

موارد ممنوع:

گوشت، مرغ، ماهي، ماكيان دودي شده با سس زياد يا كباب شده و سفت، نان و
بيسكويت خشك و سبزيجات تازه و خشن مثل كرفس، چيپس.

ميوه: گوجه فرنگي، انگور، پرتقال، اناناس، انجير، آلو، آلبالو.

خشكبار مثل پسته، ...

غذاي بچه نيز مي‌تواند استفاده شود.

جهت كاهش مزه تلخي دهان بهتر است كه غذاها به صورت مايع باشد تا بهتر حس شوند.

درمان مغز:

ممكن است موارد زير را ايجاد كند: سردرد و اشكال در عمل مردمكهاي چشم نسبت به نور و افزايش فشار خون و كاهش نبض و كاهش تنفس و تهوع همراه با استفراغ يا بدون آن و تغييرات حسي و حركتي اندامها كه از عوارض درمان ناحيه سر مي‌باشد و در صورت بروز بايد اطلاع داده شود تا مراقبتهاي لازم انجام پذيرد.

ضعف و خستگي:

چنانچه هر نوع علايم خستگي در بيمار ظاهر شود (معمولاً 4-1 ساعت بعد از درمان خستگي زياد حس مي‌شود). بايد شبها زودتر خوابيده و صبحها زودتر از خواب بيدار شويد. از انجام كارهاي سريع و پرشتاب اجتناب كنيد چون در اين صورت به زمان بيشتري نياز داريد. مايعات زياد مصرف كنيد، رژيم غذايي پركالري استفاده كنيد، در انجام كارهاي شخصي در منزل از ديگران كمك بخواهيد، روزانه نيم ساعت پياده روي كنيد (در حد تحمل)، سعي كنيد خود را با مطالعه و تماشاي تلويزيون و گوش كردن به موسيقي مشغول كنيد، در محيطهاي شلوغ و پر سر و صدا قرار نگيريد، بهتر است جهت هواخوري به پارك برويد، سعي كنيد خود را در جمع دوستان وارد كرده و با آنها هم صحبت شويد زيرا گوشه‌گيري و منزوي شدن از اجتماعي جسم و روح شما را بيشتر خسته مي‌كند.

ريزش موي سر:

درمان در ناحيه سر ممكن است باعث ريزش مو بخصوص در ناحيه تحت درمان شود اگر شما يك خانم هستيد قبل از شروع ريزش مو مي‌توانيد يك كلاه گيس انتخاب كنيد كه به فرم و رنگ موي شما نزديك باشد يا قبلاً كمي موهايتان را كوتاه كنيد.

همچنين مي‌توانيد از روسري براي پنهان كردن ريزش مو استفاده كنيد، از سشوار كردن و آرايش كردن زياد مو پرهيز كنيد، از كيليپس و سنجاق سر و گيره نبايد استفاده شود، آقايان بايد جهت اصلاح سر و صورت از ريش تراش استفاده كنند، موهايتان را كمتر شانه كنيد و براي شانه كردن از شانه‌هاي دنده درشت و نرم استفاده كنيد، چنانچه ريزش مو در نقاط كوچكي از سر اتفاق مي‌افتد با بلندكردن موهاي خود آن نقطه را بپوشانيد و براي جلوگيري از پوست سر و محافظت آن از نور خورشيد به هواي سرد بهتر است كه با پماد ويتامين  Dو A پوست سر را چرب كنيد و از قرار گرفتن در معرض نور مستقيم آفتاب و يا هواي خيلي سرد پرهيز كنيد. مي‌توانيد از كلاه استفاده كنيد، براي جلوگيري از ريزش مو يا كاهش ريزش مو مي‌توانيد از موادغذايي حاوي ويتامين و پروتئين بهره ببريد. 3 تا 4 هفته پس از پايان درمان موهاي شما شروع به رويش خواهد كرد، اما از نظر رنگ و جنس كمي با موهاي اوليه ممكن است تفاوت داشته باشد.