چه راه‌هايي جهت کاهش خطر پيشرفت سرطان يا تشخيص آن در مراحل اوليه وجود دارد؟
چه راه‌هايي جهت کاهش خطر پيشرفت سرطان يا تشخيص آن در مراحل اوليه وجود دارد؟
توجه: اين مطالب تنها جنبه اطلاع‌رساني دارد توصيه مي‌شود حتماً با پزشک معالج خود مشورت نماييد.
حداقل علت 3/2 از سرطان‌ها عوامل محيطي مي‌باشد. بسياري از اين سرطان‌ها در ارتباط با شيوه زندگي مي‌باشد که قابل تغيير هستند.
از جمله، سيگار کشيدن، مصرف بيش از حد الکل، تغذيه نامناسب، عدم فعاليت بدني و افزايش وزن يا چاقي بيش از حد. به عنوان مثال، 3/1 مرگ و ميرهاي ناشي از همه سرطان‌ها را مي‌توان با حذف مصرف محصولات تنباکو پيشگيري کرد.
به نظر مي‌رسد پس از تنباکو، چاقي و افزايش وزن مهمترين عامل قابل پيشگيري از سرطان باشد.
علاوه بر انتخاب شيوه زندگي درست و صحيح، در خانه و محل کار نيز با دورانديشي و احتياط مي‌توان ميزان تماس با مواد زيان‌آور را کاهش داد. در زير قوانيني ارائه شده است که با استفاده از آنها مي‌توانيد خطر ابتلا يا پيشرفت سرطان را کاهش دهيد.
- هرگز سيگار، پيپ يا سيگار برگ مصرف نکنيد. تنباکوي جويدني يا گرد توتون استفاده نکنيد. از اتاق‌هاي مملو از دود سيگار اجتناب کنيد چرا که مصرف محصولات تنباکو با سرطان‌هاي بسياري در ارتباط مي‌باشند.
- اگر اضافه وزن داريد وزن خود را کاهش دهيد. چاقي بيش از حد به شدت يا سرطان سينه در خانم‌هاي مسن و سرطان‌هاي آندومتر، کليه و روده بزرگ و مري در ارتباط است.
- به طور منظم ورزش کنيد، حداقل 30 دقيقه هر روز در ايام هفته. شواهد محکمي در دست است که نشان مي‌دهد ورزش به تنهايي باعث کاهش خطر سرطان روده بزرگ و سينه مي‌شود. بيشترين کاهش خطر سرطان در ميان افراد بسيار فعال مي‌باشد. از خوردن غذاهاي پرکالري و بسيار چرب خودداري کنيد. علت عمده چاقي بيش از حد عدم تحرک بدني و خوردن غذاهاي پرکالري مي‌باشد.
- از مصرف بيش از حد گوشت قرمز گوشت‌هاي کنسرو شده، نمک و غذاهاي نمک سود شده خودداري کنيد. اين موارد ممکن است باعث افزايش خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و معده شود.
- برنامه غذايي روزانه شما بايد شامل انواع غذاهاي گياهي چون ميوه‌هاي تازه، سبزيجات، سبوس و نان و غلات سبوس‌دار باشد. ميوه‌ها و سبزيجات داراي موادي هستند مثل آنتي‌اکسيدان که همچون سدي در برابر عوامل سمي و بيماري‌ها مقاومت مي‌کند.
- در مصرف الکل زياده‌روي نکنيد. حد متعادل را نگه داريد به خصوص اگر سيگار هم مصرف مي‌کنيد؛ زياده‌روي در مصرف الکل با سرطان‌هاي دهان، حلق، مري، حنجره، کبد و سينه در ارتباط مي‌باشد.
- از قرار گرفتن بيش از حد در برابر خورشيد اجتناب کنيد. به خصوص اگر پوست روشن داريد. در وسط ظهر (از ساعت 10 صبح تا 4 بعدازظهر که نورخورشيد بسيار مستقيم و قوي است) در برابر نور خورشيد قرار نگيرد و از لباسهاي پوشيده و کرم‌هاي ضدآفتاب استفاده کنيد.
بيش از يک ميليون از سرطان‌هاي پوست که هر ساله تشخيص داده مي‌شود را مي‌توان تنها با محافظت در برابر اشعه‌هاي خورشيد جلوگيري کرد. از تخت‌هاي ماساژ و ديگر وسايلي که بدن با نور مصنعي و يا اشعه UV در تماس مي‌باشد اجتناب کنيد.
- از عفونت‌هاي ويروسي و باکتريها اجتناب کنيد:
- از رفتارهاي جنسي پر خطر و بدون محافظ (بدون کاندوم) که منجر به عفونت HIV و HPV، هپاتيت C و B مي‌گردد، اجتناب کنيد.
- از مصرف داروهاي تزريقي تفريحي مثل هروئين و کوکائين که نجر به عفونت به HIV، هپاتيت C B, مي‌گردد اجتناب کنيد. اگر 18 سال يا کمتر داريد خود را نسبت به هپاتيت B آنهم با روشي آسان و ايمن واکسينه کنيد. اگر بالاي 18 سال يا در معرض خطر عفونت هستيد باز هم واکسيناسيون را انجام دهيد.
افراد پرخطر (يا در معرض خطر) عفونت عبارتند از: کارگران مراکز بهداشتي، مصرف کننده‌هاي داروهاي داخل سياهرگي و مردان همجنس‌باز. در حال حاضر براي هپاتيت C واکسن موجود نمي‌باشد.
· براي اطلاعات واکسيناسيون به سايت زير مراجعه کنيد:
WWW. Cdc. Gov
براي اطلاعات بيشتر به وب سايت زير مراجعه کنيد:
- اگر مشکلات معده‌اي مزمن داريد به پزشک مراجعه کنيد چرا که ممکن است مبتلا به عفونت ناشي از هيلوباکتر پيلوري باشيد که به راحتي قابل درمان مي‌باشد.
- اگر مبتلا به HIV و يا هپاتيت C هستيد به توصيه‌هاي پزشکي و درمان‌هاي توصيه شده، توجه کنيد و وفادار باشيد چرا که اين عفونت‌ها باعث افزايش خطر پيشرفت سرطان‌هاي خاصي در بدن شما مي‌شود.
- چون تماس مکرر با اشعه ايکس مي‌تواند مضر باشد با دکتر خود درباره نياز به اشعه ايکس و استفاده از صفحه محافظت کننده براي محافظت قسمت‌هاي ديگر بدنتان صحبت کنيد.
- مطمئن شويد که در خانه شما سطح گاز رادون بالا نباشد. براي اين کار مي‌توان از دستگاه‌هاي تهويه پيشرفته که در زير زمين نصب مي‌شود استفاده مي‌شود. (براي اطلاعات بيشتر به وب سايت سازمان حمايت از محيط‌زيست مراجعه کنيد: WWW.epa. Gov/iag/radon)
- از تماس با سموم دفع آفت، به خصوص تماس پوستي جلوگيري کنيد، اگر پوستتان با اين موارد تماس پيدا کرد فوراً محل مورد نظر را بشوئيد.
- هنگام کار با حلال‌ها از عملکرد خوب دستگاه تهويه مطمئن شويد. اگر امکان داشت بيرون، در هواي باز يا درون اتاق با پنجره‌هاي باز کار کنيد.
اگر در محيطي کار مي‌کنيد که مملو از ذرات بسيار ريز، الياف و يا گرد و خاک مي‌باشد، از ماسکهاي محافظت کننده مناسب بر روي بيني و دهانتان استفاده کنيد و مواظب باشيد که جلوي ديد شما را نگيرد.
- اگر در خانه يا محيط کار از مواد شيميايي استفاده مي‌کنيد، از روش‌هاي مناسب کار بهره بگيريد، يعني لباسهاي شخصي مناسب و محافظ بپوشيد، از وسايل محافظتي خود به خوبي نگهداري کنيد، محل نشتي را فوراً تميز کنيد، تا حد امکان محيط کارتان را از گرد و خاک و مواد شيميايي دور نگه دارد و با استفاده از روش‌هاي تميز کاري رطوبت‌دار توليد ذرات به وجود آمده جلوگيري کنيد.
- توجه داشته باشيد که بعضي از شغل‌هاي خاص ارتباط زيادي با سرطان دارند به عنوان مثال، نقاشي ساختمان، توليد کننده‌هاي مبلمان، کارگران صنعت آهن، فولاد، ذغال سنگ و لاستيک و کارگراني که با توليد يا تعمير کفش سر و کار دارند.
براي اطلاعات بيشتر به وب سايت زير مراجعه کنيد:
http:/ehp.niehs.nih.gov/rac/tenth/append/appa.pdf
- در محل کارتان راجع به «اوراق و اطلاعات مربوط به سلامت جسمي» سوال کنيد.
اين اوراق نوعي سند و مدرک مي‌باشد.
کارخانه‌هاي توليدات مواد شيميايي را ملزم مي‌کند هر گونه توليدي را که شامل مواد خطرناک باشد به خوبي توضيح دهند.
- مطمئن شويد که کارفرماي شما دستگاه‌هاي مناسب رشته مهندسي مثل دستگاه تهويه گاز در محل کار نصب كرده است.
تشخيص سرطان در مراحل ابتدايي:
گاهي اوقات تماس با مواد سمي اجتناب‌ناپذير مي‌باشد. با استفاده از مراحل تشخيص خاص نمي‌توان تماس با مواد سمي در محيط را کاهش داد امّا شايد بتوان سرطان را در مراحل ابتدايي قبل از آنکه به ديگر قسمت‌هاي بدن سرايت کند تشخيص داد.
با پزشک خانواده درباره مواد شيميايي که در خانه يا محل کار استفاده مي‌کنيد صحبت کنيد. با وجود اين اطلاعات او مي‌تواند آزمايش‌هاي پزشکي مناسبي براي تشخيص زودهنگام سرطان انجام دهد.
از پزشک خود سوال کنيد آيا تاريخچه پزشک فاميلي يا شخصي شما و يا داروهايي که مصرف مي‌کنيد با افزايش خطر سرطان در ارتباط مي‌باشد؟ که در اين صورت آزمايش‌هاي مناسبي توصيه مي‌شود.
براي تشخيص سرطان‌هاي زير از آزمايش‌هاي منظم و مرتب استفاده کنيد:
سينه: استفاده از ماموگرافي و اشعه ايکس بهترين روش براي تشخيص سرطان سينه پيش از ظهور علايم بيماري مي‌باشد. بسياري از سازمان‌ها آزمايش ماموگرافي هر يک يا دو سال بعد از سن چهل سالگي را توصيه مي‌کنند. خانم‌هايي که بيشتر در خطر ابتلا به سرطان سينه مي‌باشند بايد توصيه‌هاي پزشک مبني بر استفاده از ماموگرافي قبل از سن 40 سالگي و تعداد دفعات استفاده از آن را دنبال کنند.
دهانه رحم: آزمايش پاپ اسمير موفق‌ترين روش آزمايشي براي تشخيص سرطان دهانه رحم مي‌باشد. سلول‌هايي که از دهانه رحم جدا مي‌شوند زير ميکروسکوض مورد آزمايش قرار مي‌گيرند که آيا سرطاني هستند يا تغييراتي در آنها به وجود آمده که منجر به بروز سرطان مي‌شود.
بسياري از پزشکان توصيه مي‌کنند آزمايش پاپ اسمير سالي يک بار انجام گيرد. بسياري از سازمان‌ها معتقدند خانم‌هايي که حداقل 3 سال متوالي آزمايش پاپ اسمير آنها منفي بوده است مي‌توانند کمتر اين آزمايش را انجام دهند.
روده بزرگ و راست روده: براي تشخيص سرطان راست روده و روده بزرگ چندين نوع آزمايش وجود دارد. اگر شخصي داراي سابقه فاميلي در سرطان‌هاي روده بزرگ و راست روده است يا سن او بيش از 50 سال مي‌باشد.
دکتر مي‌تواند يکي يا چندين نوع از اين آزمايش‌ها را انجام دهد: آزمايش تست خون مخفي در مدفوع جهت تشخيص مقدار ناچيز خون در مدفوع سيگوئيد سکوپي، يعني استفاده از سيگوئيدسکوپ جهت مشاهده و معاينه راست روده و پائين روده بزرگ و کلونوسکوپي، براي مشاهده تمام روده و راست روده.
با استفاده از سيگموئيدسکوپي و يا کلونوسکوپي مي‌توان بافت‌هاي غيرعادي را جدا و سپس زير ميکروسکوپ مشاهده کرد. جهت دريافت اطلاعات در مورد سن و ميزان تکرار اين آزمايش‌ها که همواره تغيير پيدا مي‌کند به اين سايت مراجعه کنيد.
Jttp://cancer.gov/cancer-information/testing
نسبت به تغييرات بدن خويش آگاه باشيد. سرطان علايم و نشانه‌هاي بسياري دارد از جمله:
مشاهده ورم يا سرطان در قسمتي از بدن
تغييرات مشهود در زگيل يا خال (گوشتي)
زخمي که بهبودي پيدا نمي‌کند
سرفه‌هاي آزاددهنده يا گرفتگي صدا
تغييرات در وضعيت روده يا مثانه
سوءهاضمه يا اشکال در بلع
تغييرات غيرمنتظره در وزن
خونريزي و چرک کردن غيرمعمول (غيرعادي)
همه اين نشانه‌ها هميشه دليل بر وجود سرطان نمي‌باشد امّا اگر يکي يا چندين نوع تغييرات در بدن شما بوجود آمد که براي مدت زماني ادامه پيدا کرد حتماً به پزشک مراجعه کنيد.
با اين وجود بعضي از سرطان‌هاي خاص هيچ نشانه يا علامتي ندارند پس انجام آزمايش‌هاي متداول توصيه مي‌شود.
- هميشه مطلع و پيشتاز باشيد.
- از پزشک خود سوال کنيد.
- اگر مشکوک هستيد که در محيط کار يا خانه با مواد سرطانزا در تماس هستيد سعي کنيد آن را پيدا کنيد.
- در فعاليت‌هايي که جهت کاهش تماس با مواد سرطانزا انجام مي‌گيرد شرکت داشته باشيد. سازمان‌هاي دولتي، صنايع، سازمان‌هاي مربوط به سلامتي جسم (سازمان‌هاي مرتبط با سلامت) و تک تک افراد مي‌توانند در کاهش خطرات موجود در محيط‌زيست شرکت داشته باشند.
براي مثال، به منظور کنترل چاقي متداول در جامعه، تلاش‌هايي جهت افزايش فعاليت بدني و ارتقا تغذيه سالم در تمام طبقات جامعه لازم مي‌باشد. مثل: خانواده‌ها، مدارس، مهدکودک، شرکت‌هاي غذايي، رستوران‌ها، محل‌هاي کار، برنامه‌هاي حفظ سلامتي، بخش‌هاي حمل و نقل و برنامه‌هاي شهري، دانشمندان چگونه مواد سرطانزا را پيدا مي‌کنند؟
بيش از 30 سال است که دانشمندان با پشتکار فراوان سعي دارند مواد سرطان‌زاي موجود در محيط خانه، کار و مکان‌هاي عمومي را پيدا کنند.
اين، يک کار طاقت‌فرساست چرا که به طور معمول بيش از هزاران نوع ماده شيميايي در تميز کننده‌هاي خانگي، حلال‌ها، سموم دفع آفت، افزودني‌هاي غذا، پارچه‌هاي کتاني و ديگر محصولات استفاده مي‌شود.
هر ساله هزار نوع ديگر از اين مواد شيميايي معرفي مي‌شود. علاوه بر اين، مواد ديگري نيز وجود دارند که جزء ترکيبات متفاوت و متنوع محصولات مصرفي و تجاري به حساب نمي‌آيند امّا مردم هر روز با آنها در تماس هستند. در ضمن بسياري از اين مواد شيميايي ممکن است در محيط، آب، گياهان و يا در حين سوزاندن يا احتراق تبديل به مواد ديگري شوند.
يک مورد ديگر که به اين کلاف در هم پيچيده اضافه مي‌شود اين است که دانشمندان مي‌دانند که گاهي مواد سرطانزا طي ترکيب يا احتراق ديگر موادشيميايي توليد مي‌شوند. دياکسيدها يک نمونه از اين آلاينده‌هاي ناخواسته مي‌باشند.
مساله بغرنج ديگر اين است که در کنار موادشيميايي ساخت دست بشر بسيار از محصولات طبيعي نيز مي‌تواند سرطانزا باشد. آفلاتوکسين نمونه اين مورد است.
دانشمندان از طريقه سه منبع به وجود مواد سرطانزا پي مي‌برند:
مطالعه بر روي سلولهاي بشري:
نتايج حاصل از اين منابع جهت کمک به مقامات دولتي بهداشت از آن جهت داراي اهميت است که مشخص مي‌کند تماس با چه مواردي بايد کاهش يابد يا حذف شود. هر چه ميزان اطلاعات آنها بيشتر باشد بهتر مي‌توانند مشخص کنند که چه مواردي سرطانزا هستد.
مطالعه بر روي انسان‌ها:
قطعي‌ترين روش شناسايي مواد سرطانزا مشاهده اثر سرطان‌زايي آنها روي انسان‌هاست. وظيفه اپيدميولوژيست اين است که مطالعاتي را پايه‌ريزي کند تا يک عامل خاص (مثل آرسنيک يا بنزن) با تماس خطي (مثل تماس با دود سيگار يا نور خورشيد) که در طي زمان باعث بروز سرطان مي‌شود را کشف کند.
عامل محيطي که باعث بروز سرطان مي‌شود اغلب براي اولين بار در محيط کار به وجود آنها پي برده مي‌شود چرا که به کارگران در محيط کار نسبت به مردم عادي بيشترين و طولاني‌ترين تماس با مواد شيميايي را دارند.
سازمان ملي تحقيقات سرطان (http://www.iarc.fr) که وابسته به سازمان بهداشت جهاني مي‌باشد، بعضي از شغل‌هاي خاص را که در ارتباط با مواد سرطانزا باعث افزايش سرطان در اين مکان‌ها بود معرفي کرده است. اين شغل‌ها عبارتند از نقاشان ساختمان، توليد کننده‌هاي مبلمان، کارگران صنعت آهن، ذغال‌سنگ و لاستيک، کارگران توليد يا تعمير کننده چکمه و کفش.
اين اطلاعات کمک شاياني است براي اين صنايع و کارشناسان بهداشت عمومي تا بتوانند اقدامات و راه‌هاي ايمني طراحي کنند که ميزان تماس با مواد سرطانزا را به حداقل برساند.
بنابراين امروزه خطر ابتلا به سرطان نسبت به سال‌هاي قبل کاهش پيدا کرده است. بنابراين اگر سازمان‌هاي بهدشات به مدارک مربوط به محيط کار در زمينه سرطان دسترسي نداشته باشند در مسئوليت خود که جلوگيري از بروز سرطان مي‌باشد با شکست روبه‌رو مي‌شوند چرا که در غير ين صورت تنها وقتي دربارة خطرات ابتلا به سرطان اطلاعات به دست مي‌آورند که در بسياري از افراد نشانه‌هاي بيماري پيشرفت کرده است که گاهي 20 تا 30 سال پس از تماس با مواد سرطانزا مي‌باشد.
مطالعات ديگر اپيدميولوژي سوابق تماس افرادي را که مبتلا به سرطان شده‌اند نسبت به گروه ديگري از افراد که آنها در همان زمان مشخص به سرطان دچار نشده‌اند مقايسه مي‌کند. چنين مطالعاتي به محققان اين اجازه را مي‌دهد که قلمرو وسيع‌تري از تماس‌ها را بررسي کنند که ممکن است در گذشته در بسياري از مکان‌ها اتفاق مي‌افتاده است نه اينکه تنها مربوط به شغل‌هاي خاصي بوده است.
بنابراين ممکن است در اين تحقيقات بعضي از روابط مهم بين تماس و سرطان ناديده گرفته شود. تشخيص اينکه در گذشته‌هاي دور افراد با چه مواد شيميايي در تماس بوده‌اند، ميزان تماس با آنها چه مقدار بوده است و کدام يک از اين مواد خطرناک بوده اغلب اوقات بسيار مشکل است.
امّا چون نميتوانيم عواملي را که احتمالاً سرطانزا هستند بر روي افراد جامعه آزمايش کنيم، پس يافته‌هاي اپيدميولوژي بهترين منبع اطلاعات تماس‌هاي دنياي واقعي هستند که اغلب اوقات سرنخ‌هاي با ارزشي ارائه مي‌دهند.
روش‌هاي ديگر آزمايش، نتايج آزمايشگاهي و حيوانات نيز حائز اهميت مي‌باشند. اين روش‌ها به دانشمندان اين اجازه را مي‌دهد که از تماس‌هاي سرطان‌زاي احتمالي پيشگيري کنند قبل از آنکه بسياري از افراد به سرطان مبتلا شوند.
مطالعات بر روي حيوانات:
موش‌ها رايج‌ترين حيواناتي هستند که براي آزمايش مواد سرطانزا استفاده مي‌شوند چرا که کوچکند، راحت تربيت مي‌شوند و نسبت به حيوانات بزرگ‌تر اقتصادي‌تر هستند. همچنين در عکس‌العمل نسبت به عوامل سرطانزا عموماً شبيه انسان‌ها عمل مي‌کنند.
بيشترين نوع سرطان‌هاي انساني در اين حيوانات در حين تماس با مواد سرطانزا دوباره به وجود آمده‌اند. چون طول عمر جوندگان تنها 2 تا 3 سال مي‌باشد. اين حيوانات معمولاً خيلي زود اطلاعات مهمي درباره رابطه بين مواد سرطان‌زاي احتمالي مهيا مي‌کنند.
نژاد خاصي از اين موش‌ها براي انجام آزمايش‌هاي سرطان مناسب مي‌باشد. هر چند که تفاوت‌هاي فيزيولوژي گوارشي انسان‌ها و اين حيوانات رابطه يافته‌هاي رژيمي آنها را با مشکل روبه‌رو مي‌کند.
تجارب آزمايشگاهي:
به علت اقدامات موجود به منظور کاهش استفاده از حيوانات در آزمايش‌هاي تشخيص سرطان محققان از سلولهاي بشري در آزمايشگاه‌ها استفاده مي‌کنند. اين سلول‌ها که با مواد سرطان‌زاي احتمالي تماس داده مي‌شوند از جهت اينکه آيا تغييرات مولکولي خاص سلولهاي سرطاني در آنها پيشرفت مي‌کند يا نه تحت کنترل قرار مي‌گيرند.
گذشته از کاهش استفاده از حيوانات، اين تحقيقات را مي‌توان هم سريعتر و هم به صورت اقتصادي‌تر انجام داد. همچنين براي ارزيابي اينکه آيا مي‌توان اين پژوهش را بر روي موش‌ها انجام داد يا نه سودمند هستند.
علاوه بر اين با استفاده از تجارت آزمايشگاهي اپيدميولوژيست‌ها مي‌تواند به سرنخ‌هايي دسترسي پيدا کند که در پژوهش‌هاي جوامع بشري چه فرضيه‌هايي را دنبال کند؟ (به عنوان مثال تحقيقات مشاهده‌ايي انساني براي سنجش تأثيرات تماس با متانول و کلريد متيلن که به علت اطلاعات حاصل از آزمايشگاه و تحقيقات بر روي حيوانات به جريان افتاده است. )
با استفاده از آزمايش‌هاي انجام شده بر روي حيوانات تا چه حد مي‌توان ميزان سرطان‌زايي يک ماده را تشخيص داد؟
تقريباً 200 نوع ماده سرطانزا شناخته شده است که تقريباً همه اين مواد در موش‌ها توليد سرطان مي‌کنند. به عبارت ديگر، هنوز نمي‌دانيم که بيش از چندين هزار ماده شيميايي ديگري که در حيوانات باعث توليد سرطان تو مي‌شود.
براي نسل بشر نيز سرطانزا مي‌باشد يا خير؟ در بعضي موارد نتايج مثبت آزمايش‌هاي انجام شده بر روي موش‌ها بعداً با به وجود آمدن سرطان در انسان‌ها تاييد شد.
در مواردي ديگر اين آزمايش‌ها مورد تأييد قرار نگرفت. بنابراين اساساً براي بسياري از مواد شيميايي مشکوک به بروز سرطان هنوز مطالعات بشري صورت نگرفته است بنابراين ما نميتوانيم با اطمينان کامل بگوييم که اين مواد شيميايي سرطانزا هستند يا نه؟
بر اين اساس که، مواد شيميايي باعث بروز سرطان در يک نوع از حيوانات مي‌شود در ديگر انواع جانوران نيز سرطانزا باشد مقامات سلامت ملي بايد به هشدارهاي حاصل از آزمايش‌هاي انجام شده بر روي حيوانات توجه کامل داشته باشند.
در اغلب موارد از آزمايش‌هاي مثبت حيوانات به عنوان يک اصل براي کاهش يا حذف تماس انسان‌ها با عوامل سرطانزا استفاده مي‌شود. به عنوان مثال، هنگامي که فرآورده‌هاي ضدعفوني کننده، شوينده‌ها و انواع حلال‌ها باعث بروز سرطان در انواع موش‌ها گرديد کنترل‌هاي نظارتي براي کاهش تماس انسان‌ها با اين مواد صورت گرفت.
در برخي از موارد، شواهد حاصل از نتايج آزمايشگاهي، همگام با يافته‌هاي رفتاري در ارتباط با ترکيبات سرطانزا آن قدر قوي و محکم هست که آن ماده شيميايي به عنوان يک ماده شيميايي سرطانزا شناخته و دسته‌بندي شود. به عنوان مثال، نتايج حاصل از استفاده سلولهاي انساني منجر به دسته‌بندي بيش از 200 نوع رنگ حاصل از بنزيدين شد که سرطانزا نيز تشخيص داده شد.
هم اکنون بنزيدين به عنوان يک عامل سرطانزا شناخته شده است و دانشمندان تصور مي‌کنند که هر نوع رنگي که باعث آزاد شدن بنزيدين درون بدن انسان‌ها مي‌شود نيز سرطانزا مي‌باشد. هنگامي که در آزمايشگاه سلولهاي انساني رشد يافته در تماس با يک رنگ خاص قرار مي‌گيرد مي‌توان تشخيص داد که بنزيدين آزاد مي‌شود يا خير که اگر آزاد شود به عنوان عامل سرطانزا شناخته مي‌شود.
در يک مورد ديگر، اکسيد اتيلن (که به عوان ماده شروع کننده در توليد مواد شيميايي ديگر و همچنين به عنوان ضد عفوني کننده و استريل به کار برده مي‌شود). طي نتايج آزمايشگاهي مشخص شد که باعث تخريب DNA درون سلولهاي خوني کارگران در تماس با اين ماده مي‌شود.
اگر چه اين قسم مطالعات اميدواري ما به مطالعات سم‌شناسي بر روي حيوانات را کاهش مي‌دهد، امّا آزمايش مواد سرطان‌زاي نهفته بر روي جوندگان هنوز به عنوان بخش مهمي از سياست‌هاي پيشگيري از سرطان مي‌باشد.
بنابراين تمام اطلاعات قابل دسترسي دانشمندان براي تشخيص مواد سرطان‌زاي نهفته حائز اهميت است. با تلفيق مطالعات بشري، مطالعات حيواني و نتايج آزمايشگاهي دانشمندان مي‌توانند درک کاملي از خطرات شيميايي سرطان داشته باشند.
ما اغلب اوقات مي‌خوانيم که موش‌ها دوز بالايي از مواد سرطانزا را دريافت مي‌کنند نسبت به مقداري که انسان‌ها با آنها در تماس هستند. آيا واقعاً دوز بالا استفاده مي‌شود؟ و اگر پاسخ مثبت است چرا؟ بله، اغلب اوقات دوز بالا براي افزايش ميزان توانايي آزمايش‌ها براي تشخيص سرطان‌هايي نهفته استفاده مي‌شود.
تعداد بي‌شماري از انسان‌ها با دوز پائيني از مواد شيميايي در تماس هستند امّا اثر کامل اين مواد چندان کم نيست. براي مثال، يک ماده سرطانزا ممکن است و در هر 000/10 نفر که در تماس با آن باشند يک تومور يا سرطان را به وجود بياورد امّا وقتي 230 ميليون نفر در تماس هستند منجر به 000/23 نوع سرطان مي‌گردد، که يک بدبختي براي سلامت جامعه به حساب مي‌آيد.
براي مشخص کردن ميزان پائين چنين سرطاني ما به دهها هزار موش نياز داريم که چنين آزمايشي نه تنها بسيار پرهزينه و وقت‌گير مي‌باشد بلکه حيوانات بسياري نيز استفاده مي‌شود.
بنابراين با به کار بردن دوزهاي بالا، هر گونه تأثير سرطان‌زايي نهفته ماده حتي در گروه‌هاي کوچک جوندگان مشخص مي‌شود چرا که ميزان سرطان در ميان حيوانات آزمايشگاهي به همان نسبت در حال افزايش مي‌باشد.
اگر از 50 گروه موشي که در اختيار داريم و دوز بالاي يک ماده شيميايي را دريافت کرده‌اند در 20 تا 30 تا از گروهي که آن ماده را دريافت نکرده است تعداد کمي سرطان در آنها ديده مي‌شود، مي‌توانيم اينگونه نتيجه‌گيري کنيم که آن ماده شيميايي توانايي بروز سرطان را دارد.
وقتي مقدار بالاي يک ماده باعث سرطان در حيوانات نمي‌شود، ما با اطمينان بيشتري مي‌توانيم بگوييم که آن ماده باعث بروز سرطان در افراد نخواهد شد.
دانشمندان چگونه تصميم مي‌گيرند که چه موادي را بر روي حيوانات، سلولهاي آزمايشگاهي انساني با مطالعه جمعيت بشري آزمايش کنند؟
سياست‌هاي موجود جهت آزمايش بر روي حيوانات و سلولهاي آزمايشگاهي انساني:
چون منابع نامحدود مي‌باشند اين دانشمندان هستند که تصميم مي‌گيرند از بين هزاران ماده موجود چه موادي بايد براي آزمايش بر روي حيوانات و سلولهاي انساني انتخاب شوند. اين آزمايش‌ها پرهزينه و وقت‌گير هستند.
براي مثال، اينکه آيا يک ماده شيميايي در موش‌ها سرطانزا هست يا نه مي‌تواند ميليون‌ها دلار هزينه داشته باشد و چندين سال طول بکشد يا کامل شود. سه عامل عمده راهنماي تصميم‌گيري درباره آزمايش يک ماده هستند:
تعداد افرادي که در تماس بوده‌اند:
ما خواستار آزمايش آن دسته از مواد شيميايي هستيم که بر روي گروه بزرگي از افراد تأثير داشته است يا سطح تماس با آنها به طور غيرمعمول بالا بوده است. به عنوان مثال سموم دفع آفت در هر دو گروه جاري مورد استفاده قرار مي‌گيرند: اين مواد بر روي گروه بزرگي از افراد تأثير دارند چرا که تأثير آنها در خوراکي‌ها، هنگام مصرف يا در اطراف خانه‌ها باقي مي‌ماند و سطوح تماس در مزرعه‌هاي مرتبط با اين مناطق بسيار بالا مي‌باشد.
اطلاعات قبلي:
اين اطلاعات ممکن است شامل يک گزارش باشد که مثلاً فلان ماده شيميايي باعث تخريب DNA انساني در سلولهاي آزمايشگاهي مي‌شود و يا گزارشي باشد از افرادي که در محيط کار با ماده شيميايي بخصوصي سر و کار داشته‌اند يا در يک موقعيت جغرافيايي خاص ميزان سرطان بيش از مقدار مورد نظر بوده است.
اين قسم اطلاعات سرنخ‌هاي مهمي براي تصميم‌گيري درباره آزمايش بر روي حيوانات به ما عرضه مي‌کند. پيش از آنکه آزمايش بر روي حيوانات صورت پذيرد، دياکسيدها و هيدروکربن‌هاي آروماتيک پلي سيسيليک بر اساس مطالعات انجام شده بر روي انسان‌ها و سلولهاي حيواني مشکوک به بروز سرطان بودند.
توجه مردم:
کروم و سموم دفع آفات نمونه مواد شيميايي هستند که در ابتدا توسط گروهي از همشهريان نگران و ناراحت (نکته سنج) مورد توجه سازمان‌هاي سلامت ملي قرار گرفت.
در وب سايت «پروژه سم‌شناسي ملي» در دسترس عموم مردم مي‌ّاشد تا عوامل مشکوک به سرطان را معرفي مي‌کنندت
http://htp-server-niehs-nih.gov
سياست‌هاي موجود جهت پيش‌برد (انجام) مطالعات انجام شده بر روي گروه کثيري از مردم:
توجه و رسيدگي‌هاي يکسان راهنماي اپيدميولوژيست‌ها (فکرهاي يکسان)
براي شروع تحقيقات گروه بزرگي از افراد تحت بررسي قرار مي‌گيرند.
بعضي از اين عوامل عبارتند از:
- اطلاعات ناشي از تحقيقات بر روي حيوانات که يک رشته ارتباطي تماس با سرطان (براي مثال کلروفيل) يا يک عامل وابستگي را پيشنهاد مي‌کند که باعث افزايش شک‌ها و سوءظن‌ها شده است. (مثلاً آکريلونيتريل به خاطر شباهت ساختاري با کلريد وينيل مورد بررسي قرار گرفت. )
- نتايج پيشنهادي از تحقيقات اپيدميولوژيست‌هاي ديگر: (مطالعات و تحقيقات گروه بزرگي از افراد)
- ساخت و کار (مکانيسم) زيست‌شناختي يک تماس که ارتباط احتمال با سرطان را پيشنهاد مي‌کند.
- حلقه‌اي از سرطان که در شهر يا مکان يا طبق گزارش‌هاي نامعمول در يک نقطه خاص جمع شده است.
- روند يا ميزان سرطان که طي زمان يا موقعيت تغيير مي‌کند.
- تغييرات در ميزان سرطان به علت مهاجرت جمعيت زيادي به يک منقطه جديد
- معرفي يک تماس يا فن‌آوري جديد که اطلاعات مورد نياز اپيدميولوژيک مي‌باشد يا نقش يک تماس نامعمول که نياز به بررسي دارد.
دانشمندان چه عواملي را در تصميم‌گيري درباره خطرات مرتبط با انواع سرطان دخيل مي‌دانند؟
تماس با برخي از مواد خطرات بسياري بر ابتلا به سرطان به همراه دارد در حاليکه تماس با مواد ديگر خطرات کمتري خواهد داشت. بسيار مهم است بدانيد که تنها تماس با يک عامل شيميايي به اين معني نيست که شما به سرطان مبتلا خواهيد شد.
ارزيابي خطرات يعني روشن کردن رابطه بين تماس با يک ماده شيميايي يا احتمال پيشرفت بيماري پس از تماس. ارزيابي خطرات نوعي وسيله موشکافانه است که سازمان‌هاي سلامت ملي با استفاده زا آن تصميم مي‌گيرند که آيا تماس با بعضي مواد خاص بايد کاهش پيدا کند يا حذف شود. سه عامل مهم در ارزيابي خطرات سرطان عبارتند از:
قدرت:
قدرت يعني اندازه‌گيري توانايي يک مقدار معين از يک ماده که باعث بروز سرطان مي‌شود. در برخي موارد، تماس با مقدار بسيار کمي از يک ماده که باعث بروز سرطان مي‌شود. در برخي موارد، تماس با مقدار بسيار کمي از يک ماده کافي مي‌باشد در حاليکه براي برخي مواد مقدار بيشتري نياز است. حل کننده بنزين يک نوع ماده سرطان‌زاي قوي مي‌باشد که با استنشاق مقدار کمي از اين ماده در هوا باعث بروز سرطان خون مي‌شود.
امّا ددت و کلروفرم براي ايجاد سرطان به مقدار بيشتري تماس نياز دارند.
نوع تماس:
سازمان‌هاي سلامت ملي مواد شناخته شده يا مشکوک به سرطان‌زايي را بر اساس نوع تماس دسته‌بندي مي‌کنند همچون: تماس در محل کار شامل هر دو تماس کوتاه مدت يا طولاني مدت (که شامل تماس کوتاه مدت مي‌باشد يا تماس براي مدت طولاني‌تر). تماس کم و مداوم با تماس گاه و بي‌گاه با مواد سرطان‌زاي موجود در هوا، آب، داروها يا محصولات مصرفي.
تماس منفرد و حاد ناشي از تصادفات صنعتي يا حوادث مشابه آن
پاسخ به مقدار
درک اين مساله که آيا خطر سرطان با افزايش مقدار تماس بيشتر مي‌شود يا نه بسيار مهم است که به آن روند پاسخ به مقدار گفته مي‌شود. بعضي از روندهاي پاسخ به مقدار تک بعدي (خطي) هستند که اغلب اوقات يک دليل محکم و قوي براي خطر سرطان مورد توجه مي‌باشد.
مثلاً اگر 10 واحد از يک ماده مورد تماس واقع شود از هر 1000 نفر يک نفر را مبتلا به سرطان کند پس يک واحد تماس با اين ماده مي‌تواند از هر 000/10 نفر يک نفر را مبتلا نمايد. در پاسخ خطي به مقدار (در پاسخ به مقدار به صورت خطي) اگر تماس از همه راه‌ها به صفر برسد خطر ابتلا به سرطان نيز کاهش مي‌يابد. اين بدين معنا مي‌باشد که مهم نيست چقدر کم باشد امّا براي هم تماسي، مقدار بسيار کمي خطر ابتلا به سرطان وجود دارد.
بنابراين براي بعضي از مواد سرطانزا، سطح تماس ممکن است پايين‌تر از حدي باشد که به عنوان «خطر» قابل تشخيص نمي‌باشد. گاهي به اين نوع پاسخ به مقدار «پاسخ» به مقدار ورودي (آستانه)» گفته مي‌شود.
بعضي از اين تماس‌ها فقط باعث بروز سرطان در بين افراد مستعد مي‌شود. عواملي که فرد را مستعد سرطان مي‌کند عبارتند از: سن، جنس، سلامت عمومي، وضعيت سيستم ايمني، سابقه مصرف سيگار، رژيم غذايي، تماس در دوران بچگي و تغييرات ژنتيکي.
يک ماده شيميايي ممکن است بي‌ضرر باشد مگر آنکه يک شخص يکي يا بيشتر از اين عوامل (ذکر شده) را داشته باشد که به آن ماده شيميايي اجازه بدهد در درون بدن او به شکل خطرناکي تغيير پيدا کند. ارزيابي خطر شامل درک پاسخهاي بسيار از اين عوامل تأثيرپذير مي‌باشد.
سطح‌هاي قابل قبول خطر:
سطح خطر براي سازمان‌هاي مناظر وقتي مورد توجه قرار گرفت که پاسخ به مقدار خطي (تک بعدي) از هر يک ميليون نفر، يک سرطان تبديل به هر هزار، يک سرطان تبديل شد.
به طور معمول خطرات قابل‌قبول در محل کار بيشتر از محيط‌هاي عمومي وجود دارند. به عنوان مثال مقدار بنزين در هواي مجاز در محل کار 40 برابر بيشتر از هواي محل‌هاي عمومي مي‌باشد.
سازمان‌هاي سلامت ملي چگونه براي مواد شيميايي محيطي سطح قابل‌قبول تماس را مشخص مي‌کنند؟
پاسخ به دوز خطي (تک بعدي):
يکي از دغدغه‌هاي سازمان‌هاي ناظر بر سرطان همچون «سازمان محافظت محيط‌زيست»، «سازمان دارو و غذا» و سازمان سلامت و امنيت شغلي اين است که يک ماده سرطانزا «رفتار خطي» يا «رفتار پاسخ به آستانه مقدار ماده» را از خود بروز مي‌دهد.
اگر چه دانشمندان دولتي مطالعه‌هاي علمي همه جانبه‌اي را جهت ارزيابي هر ماده‌اي که سرطانزا شناخته مي‌شود انجام مي‌دهند، باز هم اطلاعات کافي براي تشخيص اين دو نوع پاسخ به مقدار ماده وجود ندارد.
اگر چه دليل قانع کننده‌اي براي مکانيسم آستانه‌ايي وجود دارد که محافظ سلامت ملي مي‌باشد امّا سازمان‌هاي مسئول اين طور در نظر مي‌گيرند که اين پاسخ به ماده به صورت خطي عمل مي‌کند. اين بدين معنا مي‌باشد که هر گونه تماسي حتي اگر بسيار کم هم باشد ممکن است خطرساز باشد.
پاسخ آستانه‌اي به مقدار ماده:
در مورد پاسخ آستانه‌ايي به مقدار ماده سرطانزا عواملي ديگر چون سن، جنس آرايش ژنتيکي و رژيم غذايي مورد توجه قرار مي‌گيرد. به عنوان مثال، اثرات نهفته باقي مانده‌هاي سموم دفع آفات در غذا بر روي بچه‌ها وقتي مورد توجه قرارگرفت که سطح تماس قابل قبولي از اين مواد ديده شد.
علاوه بر اين اگر آزمايش سرطان بر روي موش‌ها انجام مي‌گرفت دانشمندان به اين احتمال مي‌رسيدند که انسان‌ها بيشتر از موش‌ها نسبت به اثرات يک ماده شيميايي خاص حساس هستند. اين عوامل باعث مي‌شوند که سطح تماس قابل قبول براي يک ماده شيميايي (هزار) 1000 مرتبه کمتر از سطحي باشد که باعث افزايش چشمگير سرطان در جوندگان مي‌شود.
اين نگرش اميد بيشتري ايجاد مي‌کند چرا که سطح قابل قبول تماس که توسط سازمان‌هاي ناظر ارائه مي‌شود در واقع براي محافظت از سلامت ملي مي‌باشد.
خطرات يک ماده شيميايي در برابر فوايد آن:
يکي ديگر از عواملي که به سختي تنظيم تماس با مواد شيميايي اضافه مي‌شود اين است که بسياري از اين موادي که باعث بروز سطان در انسان‌ها مي‌شود سودمند نيز هستند.
داروها بهترين مثال براي زماني هستند که سود و زيان يک ماده به طور معمول در کنار هم قرار مي‌گيرد.
در مورد داروهاي شيمي درماني، امروز ما مي‌دانيم که اين داروها براي سرطان يا پيشگيري از سرطان سودمند هستند امّا ممک است پس از سال‌ها بعد از درمان باعث بروز سرطان ثانويه شود.
بنابراين زماني که سرطان خطري کشنده و مهلک براي سلامتي انسان باشد معمولاً سود و منفعت اين مواد نسبت به خطرات آنها از اهميت بيشتر برخوردار مي‌باشد.
به عنوان مثال، «تاموکسيفن» که براي جلوگيري از عود مجدد سرطان سينه براي بسياري از خانم‌ها مفيد واقع مي‌شود، باعث افزايش خطر سرطان رحم، توليد لخته‌هاي خون و سکته مغزي مي‌شود. «سازمان دارو و غذ»، «سازمان ملي سرطان» و «سازمان سلامت ملي» سود و زيان ناشي از اين دارو را به دقت مورد بررسي قرار دارند و نتيجه حاصل از آن اين بود که منافع ناشي از تاموکسيفن در خانم‌هايي که سرطان سينه دارند يا براي عده قليلي از خانم‌هايي که با خطر جدي پيشرفت سرطان سينه روبرو هستند نيست به خطرات جدي مرتبط با اين دارو به شدت از اهميت بيشتري برخوردار مي‌باشد.
نمونه بعدي سموم دفع آفات مي‌باشد. استفاده از سموم آفت‌کش باعث افزايش بازده توليدات کشاورزي مي‌شود و به طور قابل توجهي براي محصولات کشاورزي سودمند است، اگر چه اثرات نهفته باقي مانده حلال اين مواد بر روي غذاهاي مصرفي انسان‌ها هنوز مورد توجه مي‌باشد.
البته خطرات نهفته اين مواد با افزايش سطح محافظتي بر روي ميوه‌ها، سبزيجات و ديگر محصولات کشاورزي و به کار بردن سمومي که سرطانزا نيست، تا حد زيادي کاهش يافته است.
بحث‌هاي شک‌برانگيز و مردمي:
زماني که مدارک و شواهد علمي از هر جهت انساني، حيواني و آزمايشگاهي در اختيار مقامات سلامت ملي باشد بهترين موقعيت را جهت تشخيص مواد سرطانزا دارند امّا اين مورد به ندرت اتفاق مي‌افتد.
بنابراين آنها اغلب اوقات مجبورند از عقايد و نظرات دانشمندان استفاده کنند و از روي شک و ترديد تصميم‌گيري کنند. در اين چرخه سازمان‌هاي سلامت ملي تحت قانون حفاظت از سلامت ملي که بسيار مهم مي‌باشد عمل مي‌کنند.
اين تصميمات در محافل عمومي چون دانشمندان رشته‌هاي مختلف، صاحبان صنايع مشتاق، گروه‌هاي محيط‌زيست و مردم مورد بحث و گفتگو قرار مي‌گيرد. سازمان‌هاي سلامت ملي سعي مي‌کنند با بيان اين شک و ترديدها مواد شيميايي را بر اساس ميزان شواهد و مدارک موجود به عنوان مواد سرطانزا معرفي کنند.
محافظت از سلامت ملي:
وقتي پاي شک و ترديد رد ميان باشد، سازمان‌هاي سلامت ملي تحت قانون حفاظت از سلامت ملي که بسيار مهم مي‌باشد عمل مي‌کنند. اين بدين معنا مي‌باشد که سطح قابل قبول تماس 1000 مرتبه کمتر از سطحي است که در حيوانات آزمايشگاهي باعث افزايش سرطان مي‌شود.
چگونه ماهيت سرطان طي سال‌ها تغيير پيدا مي‌کند؟ (تمايل به تغيير دارد؟ )
همانطور که در نمودار صفحه 80 مشاهده مي‌کنيد ميزان سالانه سرطان‌هاي جديد بين سال‌هاي 1975 تا 1992 افزايش پيدا کرده است. پس از سال 1992 کاهش يافته و از سال 1995 به ميزان ثابتي رسيده است.
در اين نمودار دانشمندان از واژه «ميزان شيوع» («شيوع») جهت توضيح و تفسير گروهي از انسان‌ها استفاده مي‌کنند که در بين 000/100 نفر در يک زمان مشخص دچار سرطان شده‌اند.
گاهي اوقات تفسير افزايش شيوع يک سرطان کاري سخت و مشکل مي‌باشد. افزايش سرطان‌هاي جديد ممکن است در نتيجه تماس با يک ماده خطرناک در محيط باشد. امّا افزايش شيوع سرطان ممکن است در نتيجه تغييرات در آموزش‌هاي کلنيکي يا مطب پزشکان باشد به عبارت ديگر شيوع سرطان احتمالاً به علت کاهش تماس با مواد خطرناک يا تشخيص به موقع و خارج کردن غده پيش سرطاني مي‌باشد همانطور که در نمودار صفحه 80 مشاهده مي‌کنيد، ميزان مرگ و ميرهاي ناشي از سرطان از 1975 تا 1990 به طور ثابت افزايش يافته و سپس از سال 1994 تا 1998 هر ساله با ميانگين 4/1 درصد کاهش يافته است.
از سال 1998 دوباره ثابت شده است و در اين نمودار «ميزان مرگ و مير» يعني مرگ ناشي از سرطان که بين 000/100 نفر در يک زمان مشخص اتفاق افتاده است.
اين خبر بسيار خوبي است چرا که کاهش ميزان مرگ و مير بهترين راه ارزيابي پيشرفت عليه سرطان مي‌باشد. با استفاده از اين روش‌ها مي‌توان ميزان مرگ و مير را تا حدي کاهش داد: کاهش عوامل خطرساز (مثل ترک سيگار، تماس کمتر با سموم آفت‌کش ويژه، حلال‌هاي آلي و فيبرهاي آزبست يا پنبه‌سوز)، انجام آزمايش‌هاي به موقع، (از جمله ماموگرافي، آزمايش پاپ اسمير و آزمايش تشخيص خون نهفته در مدفوع) و انجام درمان‌هاي بهتر.
تغيير ميزان شيوع در سرطان‌هاي: ميزان شيوع و مرگ و مير براي بعضي از سرطان‌ها کاهش يافته است، از جمله: بيضه، سرطان کودکان، رحم، معده، حلق و سرطان‌هاي دهان (لب، زبان و لثه‌ها). به عنوان مثال در 25 سال گذشته سرطان کودکان (بين يک تا 14 سالگي) و سرطان دهانه رحم به نصف کاهش يافته است.
بهبود د شيوه درمنا دليل کاهش مرگ و ميرهاي ناشي از سرطان در کودکان مي‌باشد. همچنين افزايش آزمايش پاپ اسمير دليل کاهش سرطان‌هاي دهانه رحم مي‌باشد. در ضمن ميزان شيوع و مرگ و مير سرطان‌هاي معده، روده بزرگ و دهان و حلق امروزه کاهش يافته است.
از طرفي ديگر شيوع و مرگ و ميز بعضي از سرطان‌ها کاهش نيافته است. از سال 1973 تا 1999 ميزان شيوع سرطان‌هاي سينه، ريه (در زنان)، مثانه، پروستات، کليه، کبد، مري و مغز، نان هوچکين لنفوما و ملانوماي پوست افزايش يافته است.
افزايش درصد سرطان ريه در زنان نسبت به مردان بازتاب اين حقيقت مي‌باشد که زنان در اين دوره ديرتر نسبت به مردان شروع به مصرف سيگار کرده‌اند. در حاليکه قبل از دهه 1960 زنان تمايلي به کشيدن سيگار نداشته بودند طي 26 سال گذشته ميزان مرگ و مير ناشي از ملانوم پوست، نان هوچکين لنفوما و سرطان‌هاي کبد، ريه، کليه و مغز نيز افزايش يافته است.
در نمودار صفحه 83 گرايش سرطان ريه بين سال‌هاي 1992 تا 2000 نشان داده شده است. امروزه در زنان بيشتر از نيم ياز ميزان مرگ و ميرها ناشي از سرطان‌هاي سينه، ريه و راست روده مي‌باشد.
در مردان اينميزان ناشي از سرطان‌هاي پروستات، ريه، روده بزرگ و راست روده مي‌باشد. دانشمندان مشتاق درک علت گرايش سرطان‌ها هستند تا بتوانند روش‌هاي مؤثر جهت جلوگيري از بروز سرطان‌ها را توسعه دهند.
منبع مورد استفاده: سرطان و عوامل محيطي
مترجم: دکتر زهره صناعت عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشکي تبريز
