راهنماي بيماران در بخش راديوتراپي
توجه اين مطالب جنبه اطلاع رساني دارد توصيه ميشود با پزشك معالج خود مشورت فرمائيد.
مقدمه مؤلف
عزيزان
هدف ما از ارائه توضيحات مندرج در اين كتابچه، آشنايي بيشتر شما با راديوتراپي و ياري شما در كسب اطلاعات لازم در دوره درمان ميباشد. مسلماً با توجه به وسعت مطالب و تنوع سؤالات و مشكلاتي كه براي شما ممكن است پيش بيايد بسياري از مسائل احتمالاً عنوان نشده است كه به اين دليل از شما پوزش ميطلبم و آماده پاسخگويي به تمامي مشكلات و پرسشهاي شما ميباشيم. زندگي روندي بسيار پيچيده دارد و انسان نيز قدرتي خارقالعاده، با توجه به ظرافت خلقت و اقتدار خالق قطعاً قدرت غلبه بر تمام فراز و نشيبها در وجود انسان نيز قدرتي خارق العاده، با توجه به ظرافت خلقت و اقتدار خالق قطعاض قدرت غلبه بر تمام فراز و نشيبها در وجود انسان به وديعه گذاشته شده است و تمامي ما نيروي بسيار شگرفي داريم كه حتي خودمان از وجود آن بيخبريم و برماست كه در هنگامههاي دشواري و برخورد با موانع در زندگي وجود خود را جستجو كنيم و اين جنبه را در آن بيابيم، شكوفا كنيم، پرورش دهيم و با بهره جويي از آن با كمال شجاعت و بيباكي با ناملايمات مبارزه كنيم تا بتوانيم بار ديگر آسايش و آرامش را بر زندگيمان حاكم گردانيم و اين ميسر نميشود مگر به خواست و نيروي اراده و شكيبايي هر فرد كه ما يقين داريم در وجود يكايك شما عزيزان دريايي از صبر و توانايي موج ميزند و مسلماً خواهيد توانست دوران تلخ بيماري را با شيريني اميد و حلاوت شادماني پشت سر گذاريد خصوصاً آنكه همه ما ميدانيم با توكل به خالق متعال و تكيه بر ذات احديث و اتكا به قدرت لايتناهي او گذر از تمام موانع و غلبه بر مشكلات بسيار سهل و آسان خواهد شد. پس بياييد طي مراحل درمان را به نيت قرب، ياري و مددجويي از وجود باريتعالي زينت بخشم و نور اميد، شادي و سلامت را با تمسك به حق تعالي بر زندگي بتابانيم.
به اميد تندرستي تمامي شما عزيزان
نگرشي بر پرتو درماني
مقدمه
تاريخ كشف اشعه x به صد سال پيش باز ميگردد. اشعه x هم در زمان و هم براي تشخيص به كاربرده ميشود. با وجود خطرات ناشي از تشعشع، پزشكان اكنون تجارب زيادي در زمينه درمان با پرتو، در پزشكي دارند. وقتي كه كاملاً از پرتو به طريق صحيح و اصولي استفاده گردد؛ سود ناشي از كاربرد آن بر زيانهايش غلبه ميكند. راديوتراپي به عبارت ساده؛ استفاده از پرتو براي درمان بيماران ميباشد. اگر چه پرتوهاي بكار برده شده در درمان راديوتراپي قويتر از پرتو به كار رفته در تصويربرداريها و راديو گرافيهاست ولي از لحاظ تأثير موضعي هر دو بدون درد ميباشند.
تقريباً از هر ده نفر 4 نفر به كانسر مبتلاً هستند كه راديوتراپي يكي از راههاي درمان آنان است و ميتواند در هر جاي بدن به كار رود. راديوتراپي به دو صورت داخلي و خارجي استفاده ميشود. راديوتراپي خارجي از طريق تابش به بيمار، از مواد پرتوزاي تعبيه شده داخل دستگاه و يا لامپ مولد اشعه ايكس با انرژيهاي مختلف و يا شتاب دادن به ذرات هستهاي مانند الكترون، نوترون، پروتون و ... در شتابدهندهها صورت ميگيرد. راديوتراپي داخلي با قرار دادن مواد پرتوزا در داخل حفرات طبيعي بدن و يا كاشف در داخل بافت يا اطراف تومور انجام ميگيرد.
راديوتراپي سيستميك نيز با تزريق مواد پرتوزا صورت ميگيرد و به اين معناست كه مواد پرتوزاي تزريقي طوري انتخاب ميشوند كه وقتي وارد خون ميشوند از طريق جايگزيني در محل تجمع عناصر مشابه خود در بدن، بيمار را درمان و يا درد او را تسكين ميبخشد.
اثر پرتوها، تخريب سلولهاي تومور در ناحيه درمان ميباشد. اگر چه روي بافتهاي سالم هم تأثير ميگذارد اما بافتهاي سالم قدرت ترميم و بازسازي دارند و در نتيجه دچار اشكال خاصي نميشوند. راديوتراپي در طي چند جلسه انجام ميگيرد. معمولاً يكبار در روز براي پنج روز در هفته با يك استراحت هفتگي دو روزه. اين برنامه درماني فرصت خوبي براي ترميم سلولهاي سالم فراهم ميسازد. البته روشهاي ديگري نيز براي توزيع جلسات راديوتراپي بيمار در طول هفته يا روز وجود دارد كه در صورت لزوم به بيمار توضيح داده خواهد شد.
عوارض جانبي و نحوه درمان راديوتراپي:
عوارضي كه در حين درمان و يا پس از آن به آنها دچار ميشويد عوارض جانبي به شمار ميآيند. ميزان پرتو به كار رفته در درمان شما به چند علت بستگي دارد:
1- سن
2- وضعيت سلامت عمومي
3- منطقه درمان
4- طريقه درمان
5- نوع بيماري شما از نظر آسيب شناسي.
به همين دليل طرح درمان براي هر بيمار منحصر به خود اوست و حتي براي يك نوع بيماري ممكن است دو بيمار به دو صورت كاملاً متفاوت درمان شوند.
چرا پزشك شما برايتان راديوتراپي تجويز نموده است؟
درمان به قصد بهبودي
به اين معني كه پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي براي شما يك دوره راديوتراپي جهت از بين بردن تومور و رفع بيماري تجويز كند و اميد به بهبود قطعي و كامل شما داشته باشد.
درمان به قصد تسكين
در اين مورد راديوتراپي براي از بين بردن علائم بيماري شما، مانند درد، مشكلات حاد تنفسي، خونريزي و ... به كار ميرود. اين نوع راديوتراپي، تسكيني نام دارد كه معمولاً در جلسات كوتاه و گاه فقط به مدت كمتر از ده روز انجام ميشود.
راديوتراپي تمام و يا نيمي از بدن:
اين راديوتراپي اغلب براي بيماراني به كار برده ميشود كه ضايعات متعدد و وسيع استخواني داشته باشند و به قصد تسكين ميباشد. كه در مدت زمان كوتاه و يا گاهي در يك جلسه انجام ميگيرد.
شما كجا درمان خواهيد شد؟
چون تجهيزات راديوتراپي گران و فضاگير هستند و نياز به فضاي زياد و كاركنان آموزش ديده با مهارتهاي خاص دارد، دپارتمانهاي راديوتراپي بيشتر در بيمارستانهاي آموزشي و بزرگداير ميگردند. دپارتمانهاي راديوتراپي خط مشيها و رويههاي مختلفي دارند. اكثر اطلاعات اين كتابچه عمومي است و شامل اطلاعات مربوط به اغلب دپارتمانهاي راديوتراپي و قابل اجرا در آنها ميباشد. و البته ممكن است شما اختلافات كوچكي در اين نوشتهها بيابيد كه مختص مركز درماني شما باشد.
راديوتراپي خارجي معمولاً بيمارانش سرپايي هستند در صورتي كه بيمار بستري باشد هر روز از بخش ميتواند براي راديوتراپي مراجعه كند ولي اگر راديوتراپي داخلي داشته باشيد ممكن است درمان شما به صورت سرپايي و در عرض چند دقيقه صورت گيرد شايد هم مجبور باشيد تا چند روز در بيمارستان در اتاق مخصوص بمانيد. (بسته به نوع درمان و نوع دستگاه و چشمههاي راديواكتيو مربوطه)
راديوتراپي ميتواند قبل، در طول و يا پس از عمل جراحي و شيمي درماني براي شما تجويز شود. راديوتراپي خارجي طوري است كه پرتويي از شما ساطع نميشود و ميتوانيد به راحتي روابط اجتماعي داشته باشيد و حتي تماس شما با كودكان و زنان باردار نيز اشكالي براي آنان ايجاد نميكند. ولي اگر راديوتراپي داخلي براي شما توصيه شود، شما در طول درمان و تا زماني كه چشمههاي پرتوزا در بدن شما هستند در اتاق خاصي در بيمارستان ميمانيد كه اين مدت ميتواند از چند دقيقه تا چند روز باشد. در اين روش شما قبل از خروج از اتاق مخصوص درمان، از لحاظ عاري بودن از هر گونه ماده پرتوزا، بررسي خواهيد شد و پس از آن، برخورد شما با دوستان و خانوادهاتان و روابط عادي اجتماعي هيچ خطري براي آنان نخواهد داشت.
دپارتمان (گروه) راديوتراپي از چه افرادي تشكيل شده است؟
پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي:
اگر چه شما ممكن است قبل و بعد از درمان راديوتراپي تحت نظر پزشك خانوادگي خود باشيد ولي در طول درمان حتماً بايد تحت نظر پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي باشيد. او پزشك متخصص و مشاور شما در درمان راديوتراپي است و براي معاينه و نظارت بر درمان و تغييرات و عوارض احتمالي ناشي از درمان، در بخش راديوتراپي در دسترس شماست و ميتوانيد در طول درمان بطور مرتب هفتهاي يكبار ايشان را ملاقات كنيد. و با او درباره پيشرفت درمان و مشكلات احتمالي ناشي از درمان، گفتگوو مشورت كنيد. اگر شما هر زمان نياز به مشورت با پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي پيدا كنيد، كادر درماني و پرستارهاي بخش ترتيب اين كار را براي شما خواهند داد. تنها پزشك متخصص راديوتراپي انكولوژي ميتواند در زمينه راديوتراپي به شما اطلاعات كاملي بدهد. در اين زمينه با متخصص ديگري مشورت نكنيد مگر آنكه پزشك متخصص راديوتراپي انكولوژي به شما توصيه كند.
متخصص فيزيك راديوتراپي (فيزيسيست)
فيزيسيتها با پزشكان متخصص راديوتراپي انكولوژي همكاري مينمايند و در بررسي و تصميم گيري نحوه درمان شما آنها را ياري ميكنند. آنان طراحي و تعيين شرايط و محاسبات مراحل مختلف درمان شما از لحاظ فيزيكي را به عهده دارند. آنها در علوم پرتوها تخصص دارند و به پزشكان اين تخصص كمك ميكنند كه بهترين تصميم را براي شما بگيرند. فيزيسيست هميشه در بخش راديوتراپي حضور دارد و براي نظارت بر دقت و كنترل كيفي تجهيزات مورد استفاده و محاسبات شرايط درماني، در صورت نياز در دسترس ميباشد، اگر چه شايد شما فيزيسيت را ملاقات نكنيد ولي او در طرح ريزي اوليه درمان و اصلاح يا تغيير آن و بررسي و طراحي درمان مجدد (در صورت نياز به تغيير رويه درمان)، در پشت صحنه براي درمان بهينه شما فعاليت مينمايد.
كارشناسان پرتوردماني (راديوتراپيستها)
كارشناسان پرتودرماني (راديوتراپيستها)
كارشناسها و تكنولوژيستهاي پرتودرماني تيم اجراي درمان شما را با دستگاهها راديوتراپي تشكيل ميدهند آنان مسئوليت درمان شما را به عهده دارند و شما را براي قرارگيري در بهترين وضعيتي كه براي اجراي صحيح درمانتان مناسب است، راهنمايي ميكنند. به آنان اعتماد كنيد و آنها را در اجراي وضعيت درمانتان ياري نمائيد. آنها داراي سطح آموزشي بالا و مهارت علمي كافي ميباشند و ميتوانند اجراي راديوتراپي و محافظت و مراقبت از بيماران را در حين درمان به نحواحسن انجام دهند. روابط كاري آنان با پزشكان متخصص راديوتراپي- انكولوژي بسيار نزديك و تنگاتنگ ميباشد. و همچنين با فيزيسيست در طرح درمان شما همكاري نزديك دارند. شما احتمالاً تعداد معدودي و يا حتي گاله فقط يك يا دو كارشناس پرتودرماني را در طول درمان هر روز ميبينيد و ميتوانيد نسبت به آنان شناخت پيدا كنيد و روابط خوبي با آنها برقرار كنيد. آنان ميتوانند شما را در هر يك از جنبههاي درمان ياري و راهنمايي كنند و در صورت ايجاد هر گونه پرسش درباره نحوه درمان پاسخگوي شما باشند و يا با راهنماييهاي درست براساس آگاهي، نگرانيهاي شما را برطرف نمايند. از آنها درباره هر مسئله احتمالي كه پيش ميآيد ياري بخواهيد، مطمئناً در اين امر مضايقه نخواهند داشت.
كارشناس پرتودرماني، شما را از يك تلويزيون مدار بسته در طول درمان كنترل مينمايد و از تمام جوانب و روش درمان شما اطلاع كافي دارد. پس با آسايش خاطر، درمان خود را به او بسپاريد.
كادر پرستاري
مانند بخشهاي ديگر بيمارستان، كلينيك راديوتراپي پرستار دارد معمولاً يك سر پرستار و يك تيم پرستاري در بخش راديوتراپي حضور دارند. كه روند انجام معاينات و مراجعات كلينيك را كنترل مينمايند. آنان در هنگام معاينات امكانات لازم را براي شما و پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي فراهم مينمايند. آنها ميتوانند با راهنماييهاي خود در طي انجام معاينه و امور مربوطه شما را حمايت كنند.
چگونگي درمان شما
همانطور كه قبلاً ذكر شد درمان شما با در نظر گرفتن چند عامل طراحي ميشود و هر شخص يك درمان منحصربه فرد و مستقل دارد. به منظور كاهش عوارض جانبي راديوتراپي و تأثير كامل و قطعي از لحاظ نحوه و مكانيسم تأثير بيولوژيكي پرتوها، هميشه ميزان پرتوي لازم جهت درمان، به چند قسمت كوچكتر تقسيم ميشود، كه مجموعه دريافت اين تقسيمبنديهاي پرتو، ميزان پرتوي كافي و لازم جهت پرتودرماني شما را تشكيل ميدهند.
دستگاههاي راديوتراپي انواع مختلف دارند نوع دستگاه به كار رفته براي درمان، به دقت و بسته به شرايط لازم جهت درمان شما توسط پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي و فيزيسيست تعيين ميگردد، تا اختصاصيترين و بهترين روش درمان براي شما حاصل شود. در بعضي از دستگاهها، درمان خيلي سريع انجام ميگردد و در مدت كوتاهي پايان مييابد اما به ندرت نيز ممكن است درمان بيشتر از 15-10 دقيقه در زير دستگاه طول بكشد. افرادي كه راديوتراپي ميشوند از لحاظ حال عمومي متفاوت ميباشند. بعضي از آنها در طول مدت درمانشان قادر به انجام كارهاي روزمره يا رفتن به محل كار هستند در حاليكه برخي ممكن است حالت ضعف و خستگي داشته باشند و ترجيح دهند در منزل استراحت كنند. در صورت احساس نياز به مراقبت بيشتر، از كمك گرفتن از خانواده و دوستانتان ممانعت نورزيد.
كاركنان راديوتراپي براي مراجعه روزانه به شما وقت ميدهند تا بهتر بتوانيد به برنامههاي روزمره خود برسيد و خودتان نيز سعي كنيد در حين مراحل درمان در زندگيتان تنوع لازم را ايجاد كنيد تا روند آن، براي شما كسل كننده جلوه نكند. از خانواده شما نيز ميخواهيم كه شما را ياري دهند و براي شما محيطي شاد و آرام ايجاد كنند تا از لحاظ روحي نيز تأثير مثبتي در شما بگذارد. در هر كدام از مراحل درمان هر سؤالي كه به نظرتان ميرسد بپرسيد بيماران اغلب حس ميكند كادر راديوتراپي خيلي مشغولند و وقت پاسخگويي به سوالات آنان را ندارند. درست است كه آنها سخت سرگرم انجام كارهاي بيماران ميباشند اما در صورت اينكه از آنها بخواهيد حتماً براي پاسخ دادن به سؤالات و رفع نگرانيهاي شما وقت خواهند گذاشت از مشورت با بيماران ديگر و به كار بستن پيشنهادات آنان در طول درمان بپرهيزيد. چون ممكن است به دليل نقص اطلاعات و عدم آگاهي كافي، به شما مواردي را به اشتباه توصيه كنند كه به ضرر شما باشد و يا برايتان سودمند نبوده و شما را بيشتر نگران كند.
طرح درمان شما
اولين كاري كه در دپارتمان راديوتراپي براي شما انجام ميگيرد معاينه باليني و بررسي نتيجه تصويربرداريها و روشهاي تشخيصي به كار رفته در مرحله تشخيص بيماري شما ميباشد كه براساس آن محل درمان تعيين و نحوه درمان شما انتخاب خواهد گرديد.
اين مرحله يك بخش مهم از درمان شماست و نتايج اين بررسيها در طرح درمان نهايي شما بكار گرفته خواهد شد.
شايد لازم باشد پزشك متخصص راديوتراپي- انگولوژي براي تعيين محل درمان روي پوست شما مستقيماً علامت گذاري كند و يا از برچسبهاي مخصوص در منطقه درمان شما استفاده كند. در طول مدت درمان در محافظت از اين علامت گذاري و يا برچسبها، براي جلوگيري از پاك شدن و يا كنده شدن آنها احتياجات لازم را به كار گيريد. در صورت جابجاشدن برچسبها و يا پاك شدن و كمرنگ شدن علائم از كارشناسان پرتودرماني و يا پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي بخواهيد نسبت به ترسيم مجدد آنها اقدام نمايند. و هيچگاه خودتان نسبت به پررنگ كردن و يا كشيدن و چسباندن مجدد آنها اقدامي نكنيد. زيرا محل و شكل اين علائم بسيار مهم است و بايد با اطلاعات كافي از نحوه درمان، توسط كارشناسان پرتودرماني و يا پزشك راديوتراپي انكولوژي رسم شود تا خللي در درمان شما ايجاد نگردد.
دستگاه سيمولاتور يا شبيه ساز:
شايد قبل و يا در طول درمان نياز به عكسبرداري توسط دستگاهي به نام سيمولاتور داشته باشيد. سيمولاتور دستگاه تشخيصي است كه قادر به تقليد و شبيه سازي قابليتهاي حركتي دستگاه درماني ميباشد و قادر به راديوگرافي يا عسكبرداري از شما دقيقاً در وضعيت درماني است. براي تنظيم و تصويربرداري از شما در اين دستگاه ممكن است 45-15 دقيقه زمان لازم باشد و در طول اين مدت شما بايد روي تخت دستگاه بيحركت و در وضعيت ثابتي بخوابيد ممكن است اين وضعيت گاهي با كمك وسائل بيحركت كننده و قالبهاي مخصوص به شما داده شود، كه ميتواند برايتان كمي ناراحت كننده باشد ولي از شما ميخواهيم جهت تأمين كيفيت درمان خود، در اين مسئله با ما همكاري نموده و مشكلات آن را تحمل نمائيد. مثلاً در طرح درمان ناحيه لگن مايعي كه تحت تابش اشعه x آشكار ميگردد به مجاري شما تزريق ميگردد. كه ممكن است كمي شما را ناراحت كند ولي دردناك نيست و فقط چند لحظه بايد تحمل كنيد. در خانمها نيز گاهي ممكن است نياز به گذاشتن تامپون در فضاي واژنشان باشد و يا ممكن است از شما بخواهيم مقداري مواد مايع بخوريد تا از قسمتهاي گوارشي شما راديوگرافي به عمل آيد.
گاهي ممكن است انجام سي تي اسكن از محل درمان به پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي در طرح درمان شما كمك كند. سيتياسكن يك نوع تصوير با استفاده از اشعه x است كه جزئيات منطقه مورد نظر را به طور مقطعي نشان ميدهد. سيتياسكن در بخش تصوير برداري بيمارستانها، مراكز سيتياسكن مستقل و يا در بخش راديوتراپي- انكولوژي انجام ميشود. و براي پي بردن به جزئيات بيشتر و تهيه تصوير بهتر و واضحتر لازم است گاهي آماده كردن شما با تزريق مواد حاجب و يا خوردن آنها صورت ميگيرد كه اين مسئله هم دردي ندارد.
بعضي اوقات بيشتر از يك طرح درمان براي شما در نظر گرفته ميشود كه اين موضوع به اندازه توده، وضعيت و نوع بيماري شما بستگي دارد. گاهي در همان روز اول طرح درمان شما آماده ميشود و بعضي اوقات تا چند روز فيزيسيست و پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي با در نظر گرفتن كليه مسائل و جزئيات براي طرح درمان شما وقت صرف ميكنند.
علامتگذاري روي پوست به چه منظور است؟
در اغلب موارد اين نشانهها، خود باعث استرس و فشار روحي شما ميشود ولي بهتر است بدانيد كه منطقه درمان شما با همين علائم جوهري و يا برچسبهاي مخصوص روي پوست شما مشخص ميشود. و وجود آنها براي دقت درمان شما ضروري است. كارشناسان پرتو درماني و يا پرستاران بخش براي شما توضيح خواهند داد كه چگونه از آنها مراقبت كنيد. اگر به شما گفته ميشود محل درمان را نشوييد بدليل محافظت از پوست شماست ولي اين امر در دوام علامتهاي پوستي هم تأثير خواهد داشت. سعي كنيد لباسهاي آزاد بپوشيد و يا اگر علائم در سر و صورت شماست بطور مداوم از كلاه يا شال گردن استفاده نكنيد تا بر اثر تماس مداوم باعث پاك شدن آنها شود. سعي كنيد محل درمان را خنك نگهداريد كه تعرق زياد موجب پاك شدن زودتر علائم نشود و هيچگاه خودتان اقدام به پررنگ كردن و كشيدن مجدد آنها نكنيد و در صورت پاك يا كمرنگ شدن از كارشناسان پرتودرماني يا پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي خودتان بخواهيد تا آنها را مجدداً ترسيم يا پررنگ نمايند.
از آنجائيكه ممكن است اين علائم لباستان را آلوده كند بهترين پيشنهاد ميتواند اين باشد كه لباسهاي كهنهاتان را در طي درمان از زير بپوشيد. گاهي 2 تا 3 نقطه دائمي به صورت خالكوبي روي پوست شما ايجاد ميكنند كه اين امر با اطلاع شما صورت ميگيرد و ممكن است در لحظه خالكوبي كمي ناراحت كننده باشد ولي براي درمان دقيق شما در برخي موارد ضرورت دارد.
اتاق قالب گيري
اگر راديوتراپي در ناحيه سروگردن و قسمتهاي قابل جابجايي ديگر بدن باشد ممكن است لازم شود يك قالب براي شما ساخته شود؛ كه اين قالب مخصوص شما خواهد بود. در طي درمان اين قالب سر و گردن و يا هر قسمت از بدن را كه لازم باشد ثابت نگه ميدارد و علامتها ممكن است گاهي بجاي پوست شما، روي قالبها و يا مقواهايي كه به همين منظور براي شما تهيه ميشود كشيده شود. شايد تهيه يا قرارگيري در اين قالب براي شما عجيب و غيرعادي باشد و يا كمي شما را ناراحت كند ولي بدانيد كه اين امر براي درمان دقيق و صحيح شما لازم است و بهتر است چند دقيقه (در هنگام تعيين وضعيت و در طول درمان) آن را تحمل كنيد و سعي كنيد به خوبي در آن قرار گيريد. مطمئناً در جلسات بعدي به آن عادت خواهيد كرد و مشكل خاصي برايتان ايجاد نميگردد.
قالب ميتواند براي مناطقي مانند دست و پا و يا ساير نواحي بدن نيز تهيه گردد كه آنهم براي بيحركت نگه داشتن آن موضع در طول جلسات درماني ميباشد.
تحمل درمان
اين امر طبيعي است كه در مورد درمانتان مضطرب باشيد اما شما به محيط و كاركنان راديوتراپي عادت كرده و آنها را ميشناسيد و اين خود، تحمل درمان و طي دوره آن را براي شما راحتتر و آسانتر مينمايد. به دليل مسائل حفاظتي، اكثر بخشهاي راديوتراپي در زير زمين بيمارستانها قرار دارند و همين مسئله از يك طرف و از طرف ديگر دستگاهها و تجهيزات فضاگير و ناآشناي بخش راديوتراپي ممكن است اضطراب ايجاد كند مخصوصاً در كودكان، اين امر بيشتر رخ ميدهد.
از ابراز ترس و نگراني خود به كاركنان بخش راديوتراپي امتناع نورزيد آنها براي كمك به شما از هيچ امري دريغ نخواهند كرد. با راهنمايي آنان شما زودتر به محيط و شرايط بخش راديوتراپي عادت ميكنيد. مطمئن باشيد در جلسات بعدي خيلي راحت ميتوانيد شرايط درمان را بپذيريد و مشكلي نخواهيد داشت.
درمان راديوتراپي به خودي خود، بدون درد است و ممكن است از چند ثانيه تا چند دقيقه طول بكشد بخاطر اين كه وضعيت شما در حين درمان خيلي مهم است. تكنولوژيست پرتودرماني ممكن است چند دقيقه وقت صرف كند تا شما را در وضعيت مناسب قرار دهد و براي شروع درمان آماده كند. در اين زمان شما ميتوانيد براي آمادگي جهت قرارگيري در وضعيت درمان با آنها همكاري نمائيد به اين صورت كه خيلي راحت و آرام و بدون استرس بخوابيد و تا آنجا كه ميتوانيد عضلاتتان را شل كنيد و به تذكرات آنان در نحوه خوابيدن و قرارگيري اعضاي مختلف بدنتان دقيقاً گوش داده و صحيح اجرا كنيد. وقتي در وضعيت مناسب قرار گرفتيد راديوتراپيستها شما را در اتاق درمان تنها ميگذارند اين كار براي پيشگيري از پرتوگيري غيرضروري آنان ميباشد شما فقط براي چند دقيقه تنها ميمانيد. بعضي مراكز مجهز به سيستم انتقال صدا هستند و شما ميتوانيد از طريق آن با كارشناسان مربوطه صحبت كنيد. آنها خيلي به دقت شما را از طريق تلويزيون مدار بسته يا پنجره مخصوص كنترل ميكنند، اگر مشكلي برايتان پيش آمد، ميتوانيد به آرامي دستتان را بلند كنيد بطوريكه توجه آنان جلب شود و يا با آنها بدون آنكه حركت كنيد صحبت كنيد تا جهت حل مشكل شما اقدام نمايند. ولي سعي كنيد تا وقتي مشكل حادي برايتان پيش نيامده هيچ عكس العملي نشان ندهيد و مطمئناً در شرايط عادي نيز هيچ خطري متوجه شما نخواهد بود. دستگاه راديوتراپي ممكن است در وضعيت ثابتي در حين درمان شما باقي بماند و يا ممكن است دور بدن شما و يا در قسو خاصي حول آن بچرخد تا از چند جهت شما را درمان كند ممكن است در شروع درمان از دستگاه صدايي به گوشتان برسد كه مربوط به سيستم فني دستگاه است و نبايد شما را نگران سازد.
عوارض جانبي احتمالي ناشي از درمان
همانطوريكه راديوتراپي سلولهاي تومور را از بين ميبرد ميتواند روي بعضي از سلولهاي سالم اطراف تومور نيز اثر بگذارد. عوارض راديوتراپي در افراد مختلف، متفاوت تظاهر ميكند. كه اين امر باعث ميشود كادر درماني بخش راديوتراپي نتوانند دقيقاً براي شما مشخص كنند كه چه واكنشي نسبت به درمان پيدا خواهيد كرد. بعضي از افراد ممكن است يك عارضه پيدا كنند و عدهاي ديگر مشكل خاصي نداشته باشند و در بعضي بيماران نيز ممكن است چندين عارضه بوجود آيد.
قبل از شروع درمان اگر بخواهيد عوارض جانبي مشخص و ثابت را ميتوانيم برايتان توضيح دهيم و دانستن اين امر ممكن است به شما كمك كند تا بتوانيد با آمادگي قبلي بهتر آنها را تحمل كنيد. توصيه ميشود پس از اطلاع از عوارض، به خودتان وجود آنها را تلقين نكنيد بلكه با آگاه با آنها كنار آمده و درصورت بروز، آنها را تحمل كنيد.
تغييرات خوني
راديوتراپي ميتواند بعضي اوقات باعث كم خوني شود. كه اين امر انجام مرتب آزمايشات خوني را ايجاب ميكند. شما بايد بطور مرتب از لحاظ شمارش گلبولها و پلاكت بررسي شويد (تقريباً هفتهاي يكبار) اگر گلبولهاي خوني شما كاهش يابند شما ممكن است احساس خستگي و ضعف كنيد. اگر گلبولهاي خون شما، شديداً افت كند (كه البته اين مسئله زياد شايع نيست)، ممكن است به استراحت كوتاهي بين درمان نياز پيدا كنيد تا گلبولهاي شما به ميزان اوليه برگردد و همچنين ممكن است بالاخره به تزريق خون و فرآوردههاي خوني نياز پيدا كنيد كه در آن صورت پزشك راديوتراپي انكولوژيست شما را راهنمايي خواهد نمود.
شناخت راديوتراپي برحسب مناطق درمان
از لحاظ راديوتراپي بدن به قسمتهاي مختلفي تقسيم ميشود:
1- ناحيه سروگردن
2- ناحيه قفسه سينه
3- شكم و معده
4- لگن
5- اندامها
عوارض راديوتراپي فقط اين اصل را فراموش نكنيد و از مطالب زير فقط قسمتي را مطالعه كنيد كه مربوط به محل درمان شماست.
راديوتراپي سر و گردن:
راديوتراپي دهان ميتواند باعث آسيبپذيري دندانهاي شما گردد كه لازم است قبل از شروع درمان كاملاً توسط دندانپزشك معاينه و اصلاحات لازم در دندانهاي شما انجام گيرد. و بعد از درمان نيز لازم است مرتباً توسط دندانپزشك كنترل شويد تا مشكلي براي دندانهايتان ايجاد نشود. در هنگام مراجعه به دندانپزشك حتماً درباره اينكه دهانتان راديوتراپي شده است او را آگاه كنيد.
عوارض دهاني:
دهان شما ممكن است در طول درمان زخم شود. سلولهاي پوشاننده و مخاط دهان نسبت به اشعه حساس هستند غدد بزاقي نيز در برابر تشعشع ممكن است آسيب ببيند و بزاق كمتري ترشح كند و اين مسئله ميتواند در بلع يا جويدن براي شما مشكل ايجاد كند.رعايت بعضي از مسائل ميتواند تحمل عوارض دهاني را براي شما آسانتر كند. مانند رعايت بهداشت و شستن دهان پس از هر وعده غذايي و قبل از خواب. براي اين منظور استفاده از يك مسواك نرم و خميردندانهاي ملايم توصيه ميگردد. ضمناً شستشوي دهان با تركيب آب و نمك و يا آب و جوش شيرين خيلي رقيق نيز ميتواند مفيد باشد (1 قاشق چاي خوري نمك و يا سر قاشق چايخوري جوش شيرين در 1 ليوان) استفاده از دهانشويههاي تجاري به دليل وجود الكل و يا مواد محرك ديگر توصيه نميشود مگر آن مواردي كه پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي برايتان تجويز نمايد. از گليسيرين و آب ليموي رقيق براي شستشو استفاده نمائيد.
در صورتي كه دندان مصنوعي استفاده ميكنيد بايد اندازه آن دقيقاً مناسب باشد زيرا تنگ بودن و يا گشاد بودن آن باعث صدمه به مخاط و لثه شما خواهد شد. بنابراين توصيه ميشود نسبت به اصلاح عيب آن با دندانساز مشورت نمائيد يا اينكه فق در مواقع ضروري از آن استفاده نمائيد. استفاده از سيگار و پيپ و يا حتي جويدن مواد مشابه آنها، مشروبات الكلي و نوشابههاي الكل دار نيز محرك به شمار ميرود. بكار رفتن مواد محرك مثل پودر كاري يا ادويه و فلفل در غذا و استفاده از موادغذايي بسيار گرم و يا بسيار سرد و چوب شور و يا ميوه جات كه اسيديته بالايي دارند ميتوانند تشديد كننده عوارض اين منطقه باشند لذا حتي المقدور از صرف آنها خودداري ننمائيد.
وضعيت تغذيه بيمار بايد در سطح مطلوب باشد زيرا ترميم سلولهاي سالم نياز به كالري و پروتئين كافي دارد بنابراين استفاده از رژيم غذاي نرم، غير محرك و حاوي كالري و پروتئين سرشار جهت اين بيماران توصيه ميگردد.
پرزهاي چشايي شما نيز ممكن است در اثر درمان آسيب ببينند و شما تغييراتي در مزه غذاها احساس كنيد. بعضي از بيماران ميگويند تمام غذاها مزه فلز و آهن ميدهد يا برخي ديگر ميگويند تمام غذاها مزه مشابه دارند. براي غلبه بر حسب تغيير مزهها ميتوانيد رژيم غذايي متنوع داشته باشيد. مسلماً اين عوارض بعد از درمان برطرف شده و همه چيز به حالت طبيعي خود باز ميگردد. ولي برگشت كامل حس چشايي ممكن است تا حداكثر يكسال طول بكشد. الكل و تنباكو در اين مورد نيز نقش محرك دارند و بايد از استفاده آنها اجتناب ورزيد.
خشكي دهانتان ممكن است تا چند ماه پس از درمان ادامه يابد و در بعضي موارد هم ممكن است دائمي باشد. تحمل اين عارضه ابتدا خيلي دشوار است اما راههايي هست كه ميتواند اين مشكل را تخفيف دهد و يا در تحمل آن به شما كمك كند. مانند اسپري زاق مصنوعي و يا مواد مشابهي كه دهان شما را مرطوب نگه ميدارد.
از دست دادن اشتها و كاهش وزن:
عوارض جانبي ممكن است باعث از دست دادن اشتها و در نتيجه كاهش وزن شود. اگر شما در خوردن غذا مشكل داريد به پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي يا كارشناسهاي پرتودرماني خود بگوئيد آنها شما را راهنمائي خواهندكرد، تا بهتر بتوانيد بر اين مشكل غلبه كنيد. بعضي اوقات اگر گلوي شما زخم شود و يا خوردن و آشاميدن برايتان دردناك و غيرممكن گردد، ممكن است لازم باشد درمان شما موقتاً قطع شود تا عوارض درمان فروكش كند. اين امر فقط به تشخيص پزشك راديوتراپي انكولوژيست توصيه خواهدشد. پزشك شما ممكن است برايتان داروهاي مسكن تجويز كند، تا تدريجاً ناراحتي شما بهبود يابد اما بهبودي كامل ممكن است تا چند هفته بعد از درمان طول بكشد. مواد اصلي تشكيل دهنده رژيم غذايي شما بسيار مهم است پس بايد سعي كنيد از مواد مقوي كه در حجم كم ولي پركالري و غني هستند استفاده كنيد.
تغيير صدا:
اگر ناحيه درمان شما تارهاي صوتي را نيز پوشش دهد به دليل تابش پرتو ممكن است تدثير روي طنابهاي صوتي باعث شود صدايتان خشن شود و گرفتگي پيدا كند و شايد حتي موقتاً بطور كامل صدايتان قطع شود. ولي اين مسائل موقتي بوده و صداي شما تا چند هفته بعد از اتمام درمان به حالت طبيعي باز ميگردد.
از دست دادن مو:
با راديوتراپي، موهاي ناحيه درمان پس از 2 تا 3 هفته شروع به ريزش ميكند. اغلب، ريزش مو در محل درماني موقتي است. بعد از 2 تا 3 ماه گذشت زمان از خاتمه درمان، موهاي شما دوباره ميرويد. بعضي اوقات ممكن است موها با حالت و ضخامت متفاوت رشد كند. ممكن است از دست دادن مو باعث تضعيف روحيه شما و نگراني شما گردد. مخصوصاً اينكه ممكن است اين اتفاق يادآور بيماري شما باشد. ولي سعي كنيد راههاي مختلفي براي پوشاندن سرتان استفاده كنيد. مثلاً ميتوانيد كلاههاي اسپرت و كلاسيك و يا تزئيني، كلاه گيس، و يا روسريهايي با رنگ شاد و آراسته بكار ببريد تا شكل ظاهري مطلوبتري داشته باشيد و با ايجاد روحيهاي قويتر تحمل اين دوره درمان را براي خود آسانتر نماييد.
راديوتراپي قفسه سينه:
ناحيه قفسه سينه ميتواند مشكل در عمل بلع ايجاد كند. شما شايد در طول راديوتراپي و تا مدتي پس از آن در اين ناحيه احساس تنگي كنيد كه اين خود باعث ايجاد اشكال در بلع غذاهاي جامد ميشود. اين واكنش طبيعي به درمان است، كه در اين حالت استفاده از رژيم غذايي نرم جهت رفع اين مشكل توصيه ميشود. به همراه رژيم غذايي نرم بهتر است نوشيدنيهاي پركالري نيز بنوشيد.
با امتحان غذاهاي مختلف شما ميتوانيد غذاهايي را كه بلعشان برايتان آسانتر است پيدا كنيد. ممكن است لازم باشد از داروهاي خاص، يا محلول دهانشويه و غرغره و يا داروهاي ساده ديگر استفاده كنيد. كه در اين صورت حتماً پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي براي شما آنها را تجويز خواهد نمود. تا ناراحتي شما كاهش يابد.
زخمهاي شما خود به خود در حدود 5 تا 8 هفته پس از اتمام درمان بهتر خواهد شد.
در راديوتراپي پستان نيز ممكن است تورم در دست سمت پستان مبتلاً ايجاد گردد و يا تورم قبلي تشديد گردد كه توصيه ميشود ورزشهاي مخصوص دست و بازويتان را با تعداد بيشتر و مرتب انجام دهيد با دست طرف مبتلاً وسيله با كيف خود را حمل نكنيد از قراردادن دست براي مدت طولاني در حالت آويزان اجتناب نماييد و بيشتر سعي كنيد دست خود را بالاتر از سطح بدن قرار دهيد. در صورت لزوم ميتوانيد جزوه مخصوص اين ورزشها و توصيهها را از كارشناسان پرتودرماني يا قسمت فيزيوتراپي بخواهيد.
تهوع و استفراغ:
بعضي افراد ممكن است در حين درمان حالت تهوع پيدا كنند و گاهي ممكن است استفراغ كنند اين علامت وقتي كه منطقه درمان نزديك معده باشد شايع است كه در اين مورد داروهاي ضدحالت تهوع براي شما تجويز خواهد شد. براي كاهش اين حالت از مصرف غذاهاي چرب و پر حجم و يا مواد محرك دستگاه گوارشي خودداري نمائيد.
حالت تهوع و استفراغ جزء عوارض درمان شما ميباشد و پس از درمان متوقف ميشود. ولي بهر حال در هر لحظه كه اين علامت در شما بروز كرد پزشك معالجتان (پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي) را مطلع سازيد تا شما را براي كنترل آن راهنمايي و ياري نمائيد.
از دست دادن و وزن:
اگر شما در خوردن مشكل داشته باشيد و يا حالت تهوع پيدا كنيد معمولاً دچار كاهش وزن خواهيد شد اين امر ميتواند در شما ايجاد خستگي نمايد و شما را ضعيف كند. در اين موقعيت شما احتمالاً تمايلي به خوردن نداريد. پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي ميتواند شما را در رفع اين مشكل راهنمايي كند مشورت با يك متخصص تغذيه نيز در صورت صلاحديد پزشك معالجتان، ميتواند براي بهبود برنامه غذايي و تغذيه شما موثر باشد.
تنگي نفس:
ممكن است پس از راديوتراپي قفسه سينه متوجه شويد كه تنگي نفس و يا سرفه خشك در شما ايجاد شده است. وقوع اين پديده را به پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي گزارش كنيد تا در جهت درمان آن داروهاي لازم را به شما تجويز كند. بروز اين عوارض جانبي حتمي نيست ولي هرگاه كه در اين خصوص مسئله پيدا كرديد حتماً پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي خود را در جريان قرار دهيد.
راديوتراپي شكم و لگن
اسهال يك عارضه جانبي زودرس درمان در نواحي لگن است همانطور كه درد معده و نفع معده در درمان ناحيه شكم رخ ميدهد و در صورت لزوم پزشك شما برايتان داروهاي ضد اسهال و يا ضد نفخ تجويز خواهد نمود، خوردن موادي كه فيبر گياهي كمي داشته باشند و نوشيدن مايعات زياد به شما توصيه ميشود. اسهال ممكن است پس از چند روز برطرف شود و يا براي چند هفته پس از درمانتان ادامه يابد ولي بهر حال حالتي گذراست و رفع ميشود. اسهال علاوه بر اينكه به خودي خود براي شما ناخوشايند است ميتواند در شما ضعف و خستگي ايجاد كند. پس حتماً از كارشناسان پرتودرماني راهنمايي بخواهيد و يا با پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي در اين خصوص مشورت كنيد تا در صورت لزوم داروها و توصيههاي لازم را به شما تجويز نمايد. به خاطر داشته باشيد حتماً از مايعات به قدر كافي استفاده كنيد.
احساس ضعف:
بعضي از افراد حالت ضعف و سستي پيدا ميكنند كه اغلب متعاقب تهوع ميباشد. شايد واقعاً تهوع و يا اسهال شما را ضعيف كرده باشد ولي تجويز داروهاي ضد حالت تهوع و رعايت توصيههاي كارشناسان پرتودرماني و دستورات پزشكتان ميتواند به شما كمك كند. بهرحال اين حالت نيز موقتي و گذر است.
از دست دادن اشتها و از پست دادن وزن همانطور كه گفته شد ميتواند در نتيجه حالت تهوع، استفراغ و اسهال رخ ميدهد. در اين موقعيت شما ممكن است تمايلي به خوردن غذا نداشه باشد و حتي تهيه غذا ممكن است در شما حالت تهوع ايجاد كند كه در اين صورت اگر امكانش را داشته باشيد از كس ديگري بخواهيد تا برايتان غذا تهيه كند و شايد بهتر باشد وعدههاي غذايي كوچكتر و كم حجمتري در دفعات بيشتر مصرف كنيد و يا خوراكيهاي متنوع و مختصر بخوريد. حتماً لازم نيست خودتان را به خوردن وعدههاي حجيم و مرسوم ملزم كنيد ولي بهرحال سعي كنيدميزان مواد غذايي كافي و لازم به بدنتان برسد تا عوارض درمان كمتر شما را آزار دهد. ساعات استراحت خود را نيز بنابر ميزان احساس ضعف و خستگي خود تنظيم كنيد از انجام كارهاي سنگين و خسته كننده و كارهايي كه شما را بيحوصله و كلافه ميكند خودداري كنيد ولي در كنار تمام اين مسائل زندگي شاد و روزمره خويش را مختل نكنيد و با انگيزه اينكه در حال درمان بيماريتان هستيد سعي كنيد به بيماري و مسائل ناراحت كننده فكر نكنيد. اگر مشكل تغذيه شما خيلي حاد شود، ممكن است لازم باشد براي مدت كوتاهي در بيمارستان بستري شويد و از راههاي مخصوص تغذيه شويد تا بدن شما به حال طبيعي بازگرديد.
مشكلات سيستم ادراري:
التهاب مثانه ممكن است با راديوتراپي قسمت تحتاني شكم و لگن بروز كندشما ممكن است دچار احساس سوزش و يا ناراحتي در هنگام عبور ادرار و يا تكرار ادرار بيشتر از مواقع معمول شويد.
شايد مجبور شويد چند بار در طول شب براي ادرار كردن بيدار شويد سعي كنيد مقدار زيادي مايعات بخوريد تا اين علام كمتر شود. اما از خوردن قهوه و الكل اجتناب كنيد. چون اين مواد مثانه را تحريك ميكنند و ممكن است علائم شما بدتر شود. در صورت شديد بودن اين علائم با پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي خود در معاينات هفتگي مشورت كنيد تا در صورت لزوم براي شما دارو تجويز كند.
احساس خستگي:
شما در طول راديوتراپي احساس خستگي بيشتري ميكنيد و اين حالت با اجبار در مراجعه روزمره به بخش راديوتراپي تشديد ميگردد، در طول درمان سعي كنيد با تغييرات جسماني خودتان كنار بيائيد و اگر لازم ميبينيد اوقات بيشتري را به استراحت اختصاص دهيد. احساس خستگي گاهي ممكن است تا مدتي پس از اتمام درمان نيز ادامه يابد ولي اغلب خيلي زود برطرف ميشود.
خوردن و آشاميدن:
معمولاً در طول درمان مشكل خوردن و آشاميدن به انحائ مختلف ايجاد ميشود. كه شايد لازم باشد در نوع رژيم غذايي، تعداد وعدهها و تنوع آنها تغييراتي ايجاد كنيد و يا اينكه با مشورت پزشك راديوتراپي انكولوژيست معالجتان به يك مشاور و متخصص تغذيه مراجعه نمائيد.
محافظت پوست:
در برخي افراد يك واكنش پوستي در محل درمان رخ ميدهد درجه اين واكنش به شرايط هر شخص و منطقه درماني بستگي دارد بعضي افراد نيز تا آخر دوره درمان هيچ مشكل يا واكنش پوستي خاصي پيدا نميكنند.
توصيههايي كه در رابطه با محافظت پوست شما ميشود در هر مركز، با مراكز ديگر ممكن است متفاوت باشد بعضي مراكز توصيه ميكنند كه منطقه درمان را تا آخر دوره درمان نشوئيد و بعضيها به شما اجازه ميدهند كه منطقه درمان را فقط با آب و يا آب و شامپو يا صابون بچه بشوئيد.
ولي به هر حال سعي كنيد، حدود منطقه درمان را نخراشيد و نماليد چون ممكن است روي سوختگيها و تحريكات پوست شما زخمي ايجادكند. مصرف عطر و صابونهاي معمولي يا معطر، پودر و لوسيون نيز ممكن است پوست شما را تحريك كند و نبايد در محل درمان از آنها استفاده نمائيد. پس از اتمام دوره درمان و يا در طول درمان توصيه ميشود از صابون بچه، براي شستن محل درمان و يا در صورت لزوم استفاده از پودر درموارد خاص، از پودر بچه بجاي پودرهاي رايج استفاده نمائيد.
هيچ پماد يا كرمي را در محل درمان نماليد و براي استفاده از هر چيزي در محل درمان از پزشك معالج و يا كارشناسان پرتودرماني تأييد بگيريد و راهنمايي بخواهيد.
علائمي كه روي پوست شما كشيده ميشود نبايد جابجا شود پس در صورت پاك شدن و يا كمرنگ شدن علائم پوست، اقدام به پررنگ كردن آنها ننمائيد و به كارشناسان پرتودرماني اطلاع دهيد تا آنان به نحو مقتضي شما را راهنمايي نموده و اين مشكل را رفع نمايند.
مرداني كه سر و گردنشان درمان ميشود بايد براي اصلاح، از ماشين برقي به جاي تيغ استفاده كنند چون واكنش پوستي فقط در محل درمان خودش را نشان ميدهد، استفاده از تيغ در محلهاي غير از محل درمان بلامانع است و هيچ محدوديتي ندارد.
واكنش پوستي:
ممكن استدر شما يك واكنش پوستي رخ دهد و يا پوستتان قرمز يا زخم شود (مثل حالت آفتاب سوختگي) البته اين اتفاق ناگهاني رخ نميدهد و پس از چند جلسه بروز ميكند. مطمئناً كارشناسان پرتودرماني خيلي قبل از ايجاد زخم و آشكار شدن، اين واكنشها را، روي پوست شما حس ميكنند. لازم است از همان ابتداي درمان از استفاده كرم و يا موارد تحريك كننده در محل درمان خودداري كنيد و آن منطقه را تا حد امكان نپوشانيد و تحريك نكنيد. در حين درمان نيز البسه محل درمان خود را كاملاً از روي منطقه درمان كنار بزنيد تا اين مسئله تشديد نشود.
در صورت شديد بودن سوختگي حتماً با پزشكتان مشورت كنيد تا در صورت لزوم جهت ترميم پوستتان به شما داروي خاصي تجويز نموده و يا در مواردي كه ضرورت پيدا كند به شما استراحت بدهد و يا تصميمات ديگري اتخاذ نمايد.
پوست شما ممكن است پس از اينكه قرمز شد پوسته پوسته شود اما بهرحال اين واكنشهاي پوستي 2 تا 4 هفته پس از درمان كاملاً ترميم ميشود.
سعي كنيد در صورت وجود واكنش پوستي از لباسهاي نخي گشاد استفاده كنيد و منطقه درمان را از معرض نور آفتاب شديد دورنگه داريد (حداقل تا يك سال پس از راديوتراپي اين امر را رعايت كنيد) . حتي بعد از اتمام درمان و گذشت زمان نيز پوست ناحيه درمان شما نسبت به مناطق ديگر لطيفتر و حساستر خواهد بود و مراقبتهاي ويژهاي را ميطلبد.
استفاده از يك ضد آفتاب قوي، پس از اتمام دوره درماني در محل درمان، يا پوشاندن آن با كلاه و لباسهاي پوشيده طوريكه كاملاً ناحيه مورد نظر را بپوشاند توصيه ميشود.
به محض ترميم پوست محل درمان، در حدود يك تا دوماه پس از درمان ميتوانيد شنا كنيد. توصيه ميشود لباسهاي تنگ و چسبان نپوشيد (در قسمت درمان شده) و ترجيحاً از لباسهايي براي ناحيه درمان شده استفاده نمائيد كه از الياف نخي و طبيعي تشكيل شده باشد. و از الياف مصنوعي پلاستيكي تهيه نشده باشد تا پوستتان كمتر تحريك شود و در صورت راديوتراپي گردن و قفسه سينه از پوشيدن يقههاي تنگ و سفت و كراوات و ركابهاي شانهاي و يا ديگر لباسهاي كشي ركابدار اجتناب كنيد كلاً سعي كنيد از لباسي كه محل درمانتان را خراش داده و يا تحريك ميكند، استفاده نكنيد.
اگر پستان شما درمان ميشود از يك تاپ كوتاه نخي آزاد بجاي پستان بند استفاده كنيد.
مسائل جنسي
در زنان: راديوتراپي لگن، معمولاً روي تخمدانها اثر ميگذارد قبل از شروع راديوتراپي در صورت امكان تخمدانها را با جراحي به طرف خارج ناحيه درمان جابجا ميكنند. ولي گاهي براي درمان صحيح و كامل بعضي بيماريها، بايد تخمدانها تحت پرتودهي قرار گيرند. راديوتراپي تخمدانها باعث يائسگي ميگردد. اين امر ممكن است تقريباً پس از گذشت چندماه بعد از درمان رخ دهد. و تمام علائم طبيعي يائسگي مانند گر گرفتگي، خشكي پوست و خشكي واژن را نيز به دنبال خواهد داشت. هورمونهاي جايگزين در صورت لزوم معمولاً به شكل قرص توسط پزشك به شما تجويز ميشود كه بسته به نوع توموردر بعضي موارد ميتواند تجويز شود و اين مشكلات را برطرف كند. راديوتراپي منطقه واژن استفاده كنيد. در ابتدا ممكناست در حين آميزش مشكل پيدا كنيد كه ژل نرم كننده در رفع اين مورد هم ميتواند موثر باشد تكرار آميزش ميتواند از تنگي واژن پيشگيري در هنگام راديوتراپي ممكن است تمايل به مسائل جنسي در مردان نيز كاهش يابد. كه دليل نمايد. اما بعضي خانمها در طول مدت ممكن است از رفتارهاي جنسي منظم و طبيعي فاصله بگيرند. اين مسئله بعد از برطرف شدن عوارض راديوتراپي مرتفع شده و آنان به حالت جنسي طبيعي باز ميگردند.
گاهي عوارض جانبي درمان ممكن است علائم يائسگي ايجاد كند و اين امر مخصوصاً براي خانمهاي جواني كه آمادگي يائسگي را ندارند ميتواند بسيار ناراحت كننده باشد. در اين صورت از طرح مسائل با همسر و يا دوست نزديكتان، پزشك و كاركنان راديوتراپي اجتناب نكنيد.
در مردان
آن ميتواند اضطراب و نگراني شما درباره بيماريتان و يا نگراني درباره آينده و يا خستگي از روند درمان و عدم توجه به مسائل جنسي باشد اين اثرات حداكثر تا چند هفته بعد از اتمام درمان از بين ميروند و نبايد شما را ناراحت يا پريشان كند. اگر شما با شريك زندگي و همسرتان خيلي صريح درباره مشكلتان صحبت كنيد ممكن است به راحتي يك راه حل براي اين مشكل پيدا كنيد و ضمناً نبايد از طرح اين مسائل با پزشكتان خجالت بكشيد.
زادو ولد
معمولاً راديوتراپي روي لذت افراد از مسائل جنسي و يا باردار شدن تأثيري ندارد تعداد زيادي بچههاي سالم، از والديني كه راديوتراپي شدهاند متولد گرديدهاند و همچنين خطر داشتن بچههاي ناسالم در كساني كه در گذشته تحت راديوتراپي بودهاند افزايش نيافته است.
البته درباره راديوتراپي تخمدانها و يا بيضه، پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي شما درباره احتمال ناباوري و ناتواني جنسي دائم يا موقت به شما اطلاعت كامل خواهد داد.
كه احتمالاً در اين صورت شما بايد يك فرم رضايت امضا كنيد. اين مسئله در افراد جواني كه تمايل به بچهدار شدن دارند ميتواند يك بحران ايجاد كند ولي اگر شما با اين مشكل هم مواجه شديد مانندمشكلات ديگر زندگي، شجاعانه با آن برخورد كنيد و با همسرتان موضوع را در ميان بگذاريد مطمئناً شما را ياري خواهد داد و بهر حال در نرظ داشته باشيد مهمترين مسئله، تندرستي خود شماست.
بعضي اوقات امكان ذخيره اسپرم براي آقايان وجوددارد كه قبل از راديوتراپي مقداري اسپرم گرفته و ذخيره ميشود و براي چندين سال بصورت منجمد نگهداري ميشود و تا زماني كه بخواهند بچهدار شوند در اختيار آنها قرار ميگيرد. كه اين عمل در بانك اسپرم انجام ميشود. در طول راديوتراپي حتي در صورتي كه احتمال نازائي داشته باشيد بايد حتماً از يك روش ضدبارداري استفاده كنيد. زيرا اگر حاملگي در طول راديوتراپي يا كمي پس از آن اتفاق بيافتد به دليل عدم آمادگي ممكن است براي جنين خطر داشته باشد.
كنار آمدن با مسئله عدم باروري يا هر عارضه جانبي دائمي درمان آسان نيست اين مسئله ميتواند تا مدتي احساسات شما را جريحهدار كند و شما ميتوانيد درباره آنها با فرد مورد اطمينان و يا دوستان همسرتان صحبت كنيد.
در اين صورت مسلماً آنها آسانتر ميتوانند شما را ياري نموده و از شما حمايت كنند بعضي افراد ترجيح ميدهند كه احساسات درونيشان را براي خود نگه دارند و يا با كسي مطرح كنند كه آنها را نميشناسند. اين افراد ميتوانند از پرسنل بيمارستان و كادر درماني راديوتراپي كمك بگيرند در بعضي بيمارستانها مراكز مددكاري و يا بخش مشاوره روانشناسي وجود دارد كه ميتوان جهت حل مسائل روحي به آنها مراجعه نمود.
پيگيري
بعد از اتمام درمان، شما بايد مرتباً وضعيت جسمي خود را پيگيري نمائيد اين امر ميبايست بطور مستقل در بخش راديوتراپي- انكولوژي، جراحي و كموتراپي انجام گيرد و در صورت تجويز تصوير برداريها و آزمايشات مختلف لازم است به بخشهاي تصوير برداري و يا آزمايشگاهها مراجعه نماييد و نتايج را به پزشكان مربوطه ارائه نماييد تا از صحت و سلامت شما اطمينان حاصل نمايند. بطوريكه در دوران ابتدائي درمانتان ممكن است لازم باشد شما از يك بيمارستان به بيمارستان ديگر و يا از يك بخش به بخش ديگر برويد و هر جا يك سري معاينات و آزمايش انجام دهيد ولي كم كم تعدات دفعات مراجعه شما كاهش و فاصله بين آنها افزايش خواهد يافت. پيگيري مجدد بهترين موقعيت را براي طرح مشكلات ونگرانيهايي كه ممكن است برايتان پيش آمده باشد فراهم ميكند. در ضمن شما ميتوانيد هر لحظه، هر مشكلي به ذهنتان رسيد يادداشت كنيد و در مواقع پيگيري مطرح كنيد اين باعث ميشود كه طرح هيچ چيز مهمي كه خاطر شما را مكدر ساخته فراموش نكنيد.
اگر بين دو نوبت مراجعه مشكلي برايتان پيش بيايد منتظر تاريخ بعدي نمايند با دفتر پزشكتان تماس بگيريد و از ايشان بخواهيد تاريخ مراجعه بعدي شما را تغيير دهد.
عوارض جانبي طولاني مدت
تمام درمانهايي كه بر عليه كانسر بكار ميرود شامل: كموتراپي، جراحي و راديوتراپي ميتوانند عوارض جانبي كوتاه مدت و گاهي دراز مدت ايجاد كنند درمانهاي جديد طوري در نظر گرفته ميشود كه حداقل عوارض جانبي را ايجاد كند. اگر نگران عوارض درمانتان هستيد قبل از درمان حتماً با پزشك متخصص راديوتراپي- انكولوژي در اين باره صحبت كنيد.
مطالعات تحقيقاتي
جستجوو پژوهش يكي از بهترين راههايي است كه ما براي بهبود و پيشرفت در روشهاي درماني جديد در دست داريم و ميتوانيم با نتايج اين مطالعات به بيماراني كه دچار اين بيماري ميشوند كيفيت بهتري براي زندگي ببخشيم كه اين امر مستلزم اجراي برنامه پيشنهادي و مقايسه نتايج آن با روش معمول در حال اجراست. اگر از شما درخواست شود كه در طرح تحقيقات و يا مطالعاتي شركت كنيد، كاملاً مختاريد و ميتوانيد اطلاعات كامل راجع به مطالعه و تحقيق مورد نظر را دريافت نمائيد و پس از آن تصميم بگيريد كه در طرح شركت خواهيد كرد، يا اينكه تمايل داريد با روشهاي معمول درماني، درمان شويد. مطمئن باشيد عدم پذيرش براي شركت در طرح تحقيقاتي هيچ تأثير منفي روي روابط شما با پزشكتان و كادر درماني نخواهد داشت.
عواطف شما
در طول راديوتراپي ممكن است آستانه تحريك پذيري شما تغيير كند طوريكه حساس شويد و يا بدون دليل احساس ناراحتي و ناآرامي كنيد اين مسئله در بعضي افراد در طول درمان ممكن است پيش آيد و گاهي ممكن بعد از درمان هم به دليل تداوم نگراني شما، ادامه يابد. شما ميتوانيد سعي كنيد تا بر بيماريتان فائق آييد. نه تنها بر خود بيماري بلكه بر عوارض جانبي درمان نيز ميتوانيد به راحتي غلبه كنيد. راديوتراپي ممكن است به عنوان اولين درمان و يا تنها درمان شما باشد و ممكن است قبل يا بعد از يك روش درماني و يا همزمان با آنها براي شما در نظر گرفته شود. درست است كه گاهي راديوتراپي تغييرات فيزيكي نامطلوبي ايجاد ميكند مثل جلوگيري از ايجاد خونريزي دوران پريد ماهانه خانمها در صورت درمان اعضاي مربوطه و يا از دست دادن مو در ناحيه درمان، ولي مطمئناً با نيروي اراده بر آنها نيز قائق ميآيند.
راديوتراپي و كودكان
راديوتراپي ميتوان براي كودكان و والدين آنها تجربه نگراني زايي باشد ولي اگر در اين مورد آگاهي پيدا كنيد اين ترس و توهمات از بين خواهد رفت. كاركنان راديوتراپي به دليل آگاهي كه دارند ميتوانند به كودكان شما اطلاعات لازم را بدهند و آنها را حمايت كنند تا آمادگي درمان را پيدا كنند كودكان كم سن معمولاً سه سال يا زير سه سال شايد براي راديوتراپي نياز به بيهوشي عمومي كوتاه مدت پيدا كنند، كه در اين صورت كودك شما بايد قبل از درمان ناشتا باشد تا در حين بيهوشي مشكلي براي او پيش نيايد. ممكن است لازم باشد به همين دليل، درمان كودكان صبح زود انجام گيرد. بيهوشي معمولاً توسط پزشك متخصص بيهوشي به كودك داده ميشود. شما در مدت انجام بيهوشي ميتوانيد كنار كودكتان باشيد ولي در حين درمان ماندن شما كنار كودكتان ممنوع ميباشد و ميتوانيد او را از پنجره مخصوص يا تلويزيون مدار بسته ببينيد. كارشناس پرتو درماني از طريق تلويزيون مدار بسته يا پنجره مخصوص مواظب كودك شما در طول درمان خواهد بود و معمولاً يك ساعت پس از بيهوشي يا وقتي كه كودكتان كاملاً به هوش بيايد ميتوانيد او را به منزل ببريد. مگر آنكه در بخش بستري باشد كه در آن صورت به بخش باز ميگردد. كودكان بزرگتر ممكن است از اندازه و شكل وصداي دستگاه بترسند اما اين ترس و وحشت موقت خواهد بود و پس از آشنا شدن با محيط و كاركنان، برطرف خواهد شد و درواقع اكثر كودكان درمانشان را و شرايط محيط را به خوبي ميپذيرند. اگر مشكلي درباره سازگار كردن فرزندتان با محيط درمان پيش آيد ميتوانيد از تجربياتو راهنماييهاي پرسنل درماني و يا تشويق و هديه دادن به كودك استفاده كنيد. اگر براي كودك شما بيهوشي توصيه شد مطمئن باشيد تضمين كيفيت و دقت درمان اوست ولي باز در طي جلسات درمان ميتوانيد با توضيح دادن و تشويق و هديه دادن به كودك پس از به هوش آمدن، او را متقاعد كنيد كه دستگاه درماني و بيحركت ماندن در وضعيت درماني و تنها ماندن در اتاق درمان در طول مدت درمان را بپذيرد و به او اطمينان دهيد كه تحميل شرايط درماني به منظور بازگرداندن او به جمع كودكان سالم و شاداب صورت ميگيرد و شما و كارشناسان پرتودرماني، او را دوست داريد و ميخواهيد كه او سلامت از دست رفته خويش را باز يابد.
در پايان: اميد است توانسته باشيم مختصري از سوالات شما را درباره راديوتراپي پاسخ بگوئيم و پارهاي از ابهامات اين روش درماني در ذهن شما عزيزان را مرتفع سازيم بهرحال در ارتباط با مطالب مندرج در اين كتابچه و يا هر مسئله ديگر مشكلي داشتيد كه پاسخش را در ميان نوشتههاي مذكور نيافتيد، تمامي كادر درماني آماده هستند تا با كمال گشادهرويي پاسخگوي شما باشند.
ما منتظر ارتباط دوستانه شما هستيم و در طول مدت درمانتان و حتي پس از آن شما را عضوي از اعضاي خانواده گرم وصميمي راديوتراپي ميدانيم.
صميمانه تندرستي، سلامت و شادابي
شما را آرزومنديم.
